Thursday, November 12, 2015

Ардчилагчид Чингис хааныг эх барьж авсан нь

Өнөөдөр амралтын өдөр юм байна. Чингис хаан энэ өдөр төрсөн гэнэ. Уул нь намайг бага байхад Чингис хаан зуны тэргүүн сарын шинийн 15-ы улаан тэргэл өдөр төрдөг байж билээ.  Энэ өдөр Бурхан багшийн их дүйцэн өдөртэй давхцдаг тул социализмын шашинаа хямгадаж, хаанаа хориглосон үзэл сурталтай цаг үед зөвхөн хэдэн шовенист багштай түүхийн хичээл,  Ренчин сахлаар гангарсан хэдэн өвгөн эрдэмтдийн дунд л яригдаад өнгөрдөг байснаас хальсангүй.

Манай гэрт ээжийн минь бидэнд 1977 оны 3-р сарын 19-ний өдөр авч өгсөн, Монголын нууц товчоо хэмээх нэгэн сайхан ном бий. Маш нямбайлан гамтай уншдаг байсан тул одоо ч бараг шинэ хэвээрээ.  Хуудас нь л он цагийн эрхэнд нэлээд шарлажээ. 1975 онд хэвлэгдсэн энэ ном бол Цэндийн Дамдинсүрэн гуайн Монголын Нууц Товчоог орчин цагийн Монгол хэлнээ буулгасан уншихад хялбар, ойлгоход эндүүрэлгүй, дээр нь асар уншууртай болгож өгсөн үнэхээр шедевр бүтээл билээ. 

Одоо гол асуудалдаа оръё.  Нууц товчооны 53-т Амбагай хаан охиноо Татаар аймагт хүргэн өгч очоод Татаарт баригдан Алтан хаанд хүргэгдэн алуулсан тухай буй. Харин 54-т нь Амбагай хааныг сүүлчин захиасаа дамжуулж өшөө авахыг зарлигдаж байх “тэр цагт” Есүхэй баатар өөрийн өндөр өвөг Бодончар богдын адилаар шувуу агнаж яваад бас л хүүхэн аваад буцаж байсан Мэргэдүүдтэй таарч Өүлэнг олзлон авч буй түүх гарч байна. Байз байз! Та цаг хугацааны талаар нууц товчоонд юу гэж дурдсаныг анзаарав уу? Амбагай хаан охиноо айлд өгч, Мэргэдүүд олхонууд аймгаас эм аваад буцаж байсан цаг үе байх чинь! Мэдээж энэ бол намар цаг. Дээр нь шувуу агнах цаг бол аль ч улс үндэстэн намар цагт л ихээр хийдэг ан ав бөлгөө.  Эндээс бид Есүхэй Өүлэн 2 дэр нэгтгэж эр эм болж магадгүй эзэн чингисийг үйлдвэрлэсэн он сарыг бараг анхны сэксийн шөнөтэй нь олчих боломж байна. Хэрэв Монголчуудын найр хуримын цаг хугацааны зан заншил сүрхий өөрчлөгдөөгүй бол Есүхэй Өүлэн 2-н учирсан он сар өдөр нь 1161 оны намрын дунд сарын шинийн 17 хавьцаа л байх шиг. Өөрөөр хэлбэл 1161 оны 9-р сарын сүүлчээр. Усны шувууд нуурандаа цуглаж ан авд хамгийн тохиромжтой болох тэр өдөр хоногууд бол чухамдаа намар цаг, 9-р сарын сүүлч билээ. Намар алагдсан Амбагай хааны өшөөг хоёр уулын цаана байх Татааруудаас авах гэж агтаа дахин таргалуулахаар дараа намрыг хүлээх байсан уу. Тэр намартаа Хутула хаанаа залаад (МНТ 57) дайнд мордсонос зайлахгүй. Намаржин, өвөлжин, хаваржин 13 удаа (МНТ 58) амжилтгүй уулгалан дайрсан байх.    

Тэр цагаас хойш 854 намар улирчээ.  Энэ хооронд олон ч түүх сурвалжууд Чингис хааны түүхийг янз янзаар бичсэн байдаг. Авторуудыг нь зохиолтой нь сайн санахгүй ч Чингис хааныг мэргэдийн удам байх эргэлзээ бий тухай олон бүтээл туурвигдсан байдагийг бид мэднэ. Түүний нэгэн дээр Өүлэн эх тэнгэрт хальсан мэдээ Чингис хааны санааг амраасан тухай гардаг. Өөрийг нь мэргэдийн удам уу, алтан ургийн Есүхэй баатрын үр үү гэдгийг гэрчлэх цорын ганц гэрч тэнгэрт хальсан тухай мэдээ Чингис хааныг амраасан тухай өгүүлсэн байдгийг нэлээн хэдэн жилийн өмнө телвизээр билүү, радиогоор ч билүү сонсож байсан санагдана.  Үүнийг нотлох түүхийн эх сурвалжууд бас байдаг болоод л ийм зохиол бүтээл олноороо гарч ирсэн нь дамжиггүй.  Чингис хаан хэний үр болох эсэх талаар ийм эргэлзээ үеийн үед байсаар байгаа нь бидэнд нэг л зүйлийг ямар ч эргэлзээгүй болгож өгч байгаа юм. 

Энэ юу вэ гэхлээр Өүлэн эх юутай ч Есүхэйд олзлогдсон тэр өдрүүддээ Чингис хааныг хэвлийдээ олсон бололтой.  Харин булаагдахаасаа өмнөхөн үү, эсвэл дөнгөж булаагдангуутаа юу. Энийг зөвхөн Өүлэн эх л мэдэж байсан бизээ. За даа ер нь өөрөө ч мэдээгүй байх магадлал бас бий л юм билээ.  Эндээс хамгийн чухал гаргалгаа өөрөө урган гарч байгаа юм. Тэр юу вэ гэвэл бидэнд Чингис хааны Өүлэн эхийн хэвлийд олдсон цаг хугацааг бид нэлээн өндөр нарийвчлалтай тооцоолон гаргах боломж гарч ирж байна.

Миний хэлэх гээд байгаа санаа бол Чингис хаан 1161 оны 9-р сарын хуучдаар эхийн хэвлийд олдож! Түүний эхийн хэвлийд олдсон цаг хугацааг олчихвол төрсөн сар өдрийг олох нь түүхийн биш анагаахын шинжлэх ухааны асуудал болно. Анагаахсаад байх ч юу байхав чавганцын бор аргаар тооцсон ч нэг их хол алдахгүйгээр Чингис хааныг хэзээ төрсөнийг хялбархаан тогтоочихож болж байгаа юм.  Эртэдлээ гэхэд түүх суралжинд тааралддаг зуны эхэн сарын шинийн 15 хавьцаа, илүү тээлттэй том төрсөн бандгар баатар эр байсан байлаа гэхэд Монгол малчид унагаа барьж наадмаа эхлүүлдэг 6 сарын сүүлч 7 сарын эхээр. Ингэхэд манай наадам ямар учиртай үүссэн баяр юм бол?

Гэтэл гэв гэнэт уржнангаас Чингис хаан 11-р сард төрөөд эхлэв. Бараг л октябрийн баяраар. Хэрэв түүний хэвлийд олдсон цаг хугацаа нь урд намар нь байсан бол анагаахын аль ч хуулиар зун төрөх байсан хаан маань бүтэн 5 сар илүү тээлттэй байв уу яав?
Эсвэл манай ардчилагчид цаг хугацааны машинд сууж 1161 онд очоод төрөх яагаачгүй байсан Өүлэн эхэд кесерво хагалгаа хийчихэв үү, ёстой чөтгөр бүү мэд.  Хэрэв ийм хэрэг явдал болсон бол Чингис хааны төрсөн оныг 1161 болгон өөрчлөх, эсвэл эхийн хэвлийд олдсон хугацааг миний таамаглаж байгаагаас нэг жилээр ухрааж 1162 оны 9 сард олдоод 1162 оны 11 сард Ардчилсан намын цаг хугацааны эх баригчийн гар дээр төрсөнөөр Чингис хааны төрсөн өдрийг нь тэмдэглэж явах нь зөв юм.

1990 онд бид худал хуурмагийг халах гэж л ардчилсан хувьсгал хийсэн. Ардчилалын амин сүнс нь үнэнд л байдаг. Харин үнэний амин сүнс нь үг хэлэх эрх чөлөөнд. Гэтэл үнэн нь ч, үг хэлэх эрх чөлөө нь ч ардчилсан намын засаглалын он жилүүдэд устаад үгүй болчихлоо. Үүний тод жишээ бол өнөөдөр болоод байна. Үг хэлэгчдийг шоронжуулж, үнэнийг төрийн түвшинд гуйвуулдаг цаг үе иржээ.


Агуу хүний агуу түүхийг бүүр төрсөн цаг үеээс нь гуйвуулах цаад шалтгаан нь үнэхээр хөгийн юм билээ. Ердөө л 11 сарын 26-ы анхны үндсэн хуулийн өдрийн ач холбогдлыг саармагжуулж МАН-г чадах.  Ийм байж болох уу? Ингэж л байг уу? Хэнийг чадаад байнаа эцсийн эцэст?

Saturday, September 19, 2015

Логикгүйн логик буюу гоё ял

Л.Гансүхийн шүүх хурал гээч реалити шоуг Монголчууд бид дэлхий даяраа хэдэн өдөр харлаа. Ёстой л нөгөө “би ч үзлээ бишид нь үзлээ” гэж их Чойном шүлэглэдэг шиг юм болов.
Анхааралтай ажигласаны эцэст би шүүх процессоос нэг ийм юм ойлгож авлаа.  Товчхондоо Гансүх нар 200,000-р чэнжүүд зардаг байсан нүүрсийг 80,000 болгон буулгаж Багануурынхантай хамтран ажиллан бурзайж байсан нүүрсний мафийг нь бут ниргэсэн бололтой юм. Үүнд нь уурссан Багануурынхан уурхайн аман дээрээ зарагдсан 27,000-аараа борчуудын зуухны аманд очихгүй байна, Гансүх нар 50,000 орчим төгрөг дундаас нь хармаалаад байна гэсэн юмуу даа.
Мэдээж энэ бол Алтанхуягийн засгийг яаж гоочлон унагаах вээ гэж өдрийн бодол шөнийн зүүд болж байсан зарим хүмүүст маш аятайхан далим болж харагдсан ч байж магадгүй.  Төрийн машин ч мотоороо асаан Гансүх нарыг мөглөнд хаяж эрүүл мэнд, эд эрхтэнийг нь баахан хохироож орхиж. 
Багануурынхны хэлээд байгаагаар бол тэд уурхайн аман дээрх нүүрсээ ачаад, зөөгөөд, буулгаад, шигшээд, ялгаад, жигнээд, савлаад,  хадгалаад, борлуулаад борчуудын талархлаар шагнуулаад өгөхдөө бүгд нийлээд 27,000 ₮ байх ёстой байсан юм хэмээн нотлохыг оролдоод байх шиг.

Хэдэн жилийн өмнө Монголчууд бас нэг реалити шоугаар амьсгалаад авсан билээ. Эх оронч Баттулга нарын хэдэн шижигнэсэн залуус телевизийн дэлгэцийг бас ийнхүү хэдэн жилээр эзэгнэж  байж бидэнд нэгэн чухал үнэнийг ойлгуулсан санагдаж байна. Монголчууд нийтээрээ шахуу хошуу дүрж, үндэсний бүх хөрөнгөтнүүд төртэйгөө нийлэн байж хийдэг нүүрсний бизнесийн нэг үнэнийг Баттулга бидэнд хоёргүй утгаар ойлгуулж өгсөн юм. Юу вэ гэвэл Таван Толгойн уурхайн аман дээр 30-50 доллараар ачуулаад явуулж байгаа нүүрс чинь  хятадын зуухны аманд орохдоо 300-400 доллар болдог тухай үнэнийг тэр өгүүлсэн. Монголчууд ардчилсан ерөнхийлөгчөөсөө авахуулаад, шүүгч, прокурор, атг-н дарга мөрдөн байцаагч гээд бүх эрх мэдэлтнүүд, мөн УИХ-н гишүүд, жирийн иргэд гэх мэтийн өчүүхэн амьтад хүртэл бүгд нэгэн дуугаар зөрүү ашиг хаа нэгтээ байгааг мэдэж авсан.  Тэр зөрүү ашгийн ядаж багахан хэсгийг Монголд оруулах тухай ярьцгаах болж нүүрс угаах үйлдвэр тэрбумтан Оджаргал барьсан бол, нүүрс коксжуулах үйлдвэрийн макетыг тэрбумтан Баттулга барьснаар хоёр тэрбумтны өрсөлдөөнөөс үүдсэн Монголын их хямрал эхэлсэн түүхтэй. Гэвч нүүрсийг Монголд угааж, коксжуулаад ч 400 долларын тал нь хятадад үлдээд байгаатай бүгд эвлэрч хүлээн зөвшөөрч байна. Хүлээн зөвшөөрөгчдийг нүүрсний орлогоос цалинжиж байгаа шүүгч, прокурор, АТГ оройлж байгаа гэдэгт эргэлзэх юм алга. Өөрөөр хэлбэл хил давсан бэлэн угааж, коксжуулсан нүүрс 300 км-н цаана байрлах домен зуухны аманд очтолоо 200 доллараар өртөг нь өсдөгийг бүгд ойлгож авсан.  Угааж коксжуулалгүй гаргавал 350-370 доллараар өсөх нь бас ойлгомжтой л байна лээ. Хятадад манайх шиг үнэгүй ачаад, буулгаад, савлаад, жигнээд өгчих монгол ажилчид байхгүйг дээр дооргүй хүлээн зөвшөөрсөн гэсэн үг. Дээр нь бас Хятадын АТГ ч энэ асуудлаар эрүү үүсгээгүй, үүсгэх ч гүй биз.
Ингээд бодоод байхаар манай  нүүрс хөтөлбөрийнхөн энэ бүх ложистикийн зардлаа яаж нэг муу юм 50000 төгрөгт хүргэсийн бол доо зайлуул. Өрөвдмөөр ч юм шиг.

Миний бодлоор Л.Гансүхд тулгаж байгаа ял их гоё ял.  Ний нуугүй хэлэхэд жилийн өмнө надад тулгасан ял ч гоё санагдаад байсныг одоо хүлээчихье. Тэнэг хүмүүсээр тэнэг хэрэгт ял тулгуулна гэдэг бол өөрийн зөвийг нотлох хамгийн сүпер арга юм билээ.

Нөгөөтэйгүүр логик ийм байхад логикгүй тэнэг шийдвэр шүүх гаргавал шүүхийг бүтэн 6 жил залж, зассан ардчилсан гэх ерөнхийлөгчийн нэр хүнд л шалдаа унана. Ерөнхийлөгчийн хойч үедээ үлдээх legacy-гийн тухайд бол яриад ч байх хэрэггүй болох биз. Авилгалтай тэмцдэг хүн болж түүхэнд үлдэх гэсэн биш шүүх, хуулийнхны хүчирхийлэлийг ивээн өөгшүүлэгч нэрээр түүхэнд орон зайгаа олж авах байлгүй.  Наадуул нь ч Гансүх нарт ял өгөх гээд ардчилсан Ерөнхийлөгчийн үлдээх гэгээн legacy-д ял өгчихсөнөө ойлговч оройтно.

Иймд Л.Гансүхээ ял өгвөл ишиг шиг майлахгүй хурга шиг босоод л явчих. Ард түмэн сохор биш. Төр л сохорчихож. Нүүрс хөтөлбөрийн шууд үр дүнгээр Элбэгдорж ерөнхийлөгч өрсөлдөгчөөсөө 3000-хан саналын зөрүүгээр арай гэж ялж дахин сонгогдсоноо ч бас мартчихаж. Нүүрс тараах цэгүүд бараг сонгуулийн штаб шахуу байсныг олон хүн гэрчилнэ. Үнэн л тэр юм чинь угаасаа. Хүн өөрөө муухай харагдах гээд үзээд байхад түүнийг сайхан харагдуулах гэж зүтгэх хэрэггүй.  Зүгээр л орхичих. Инээж байгаад л тэр ялын тогтоолыг нь сонсчих. Наадуул чинь таны буруугүйг тогтоон суллах гэхээр өчнөөн сараар хорьж эрүүл мэндээр тань тоглосондоо бантаад  байгаа юм. Иймд өөрсдийгөө зөвтгөхийн тулд ядаж ямар нэгэн ял уншиж л таараа. 

Ганцхан цаг цагаараа байдаггүй гэж сайхан үг бийг л санаж яв.  Болоо




Sunday, September 13, 2015

Мангас ба ардчилалын баатар

(2-р ангидаа сонссон вьетнам ардын үлгэр)

Эрт цагт нэгэн мангас бий болоод ард олныг зовоон эд баялагийг нь дээрэмдэж хүн ардыг тамлан зовоох болжээ. Мангасыг дарахаар олон баатар эр явсан боловч нэг нь ч эргэж ирж байсангүй.  Мангас байсаар ард олныг зовоосоор байжээ.
Эцэст нь нэгэн баатар эр мангасыг дарахаар гарав гэнэ. Тэр мангасын байх ууланд очоод хартал мангас цадсан байдалтай алт эрдэнэсээ дэрлэн унтаж байжээ. Баатар эр ч сэлмээ сугалан түүний толгойг тас цавчин дарав гэнээ.
Баярлан хөөрсөн баатар “энэ бүх алт эрдэнэс минийх боллоо, би мангасыг дарлаа” хэмээн бодох тэрхэн агшинд гялалзан харагдах алмаз эрдэнийн талстанд мангас хөдлөн амь орох шиг болов гэнэ. Эргэн тойрноо сайтар ажвал ойр орчинд нь түүнээс өөр хэн ч байсангүй. Баярлан шунасан сэтгэлээ барьж дийлэлгүй алт эрдэнэсийг шүүрэн автал мангасын сүүдэр яг ардаас нь босон ирэв гэнээ. Сэлмээ сугалан эргэн хартал хэн ч байсангүй. Сандарсан баатар эргэн сайтар хартал өөрөө мангас болчихсон байжээ.

20-р зуунд МАХН гээч нэгэн нам төрд гарч ард олныг дарамтлан, эд баялагийг нь хурааж, эрх чөлөөг нь хясаж байжээ. 90 онд түүнийг дарахаар төрийн ордон руу орсон баатруудаас нэг нь ч буцаж гарч ирсэнгүй. МАХН-г дарсандаа хөөрөн тусгай хангамж , төрийн өмч, эрх мэдэл, бяр чадал гээч сайхан зүйлсэд шунан дурлах болжээ…


Тэгээд цаашаа юу болсоныг та нар надаар хэлүүлэлтгүй мэдэж байгаа

Saturday, August 1, 2015

Эрх барьж буй сөрөг хүчин


1996 оны УИХ-н сонгуулиар Монголын Үндэсний Ардчилсан Нам 35 суудал авч олуулаа болж билээ. Тэд хамтрагч 15 суудал бүхий Монголын Социал Демократ Намын тусламжтайгаар УИХ-д олонхи болж засгийн эрхийг 1996-2000 оны хооронд барьж байсан түүх саяхан. Энэ хугацаанд 4 засгийн газар байгуулсан бөгөөд байгуулах тоолондоо өмнөхөөсөө “сайн” засаг байгуулсан хэдий ч ард түмэн бүгдэд нь хамтад нь муу дүн тавьж төрөөс хөөж орхисон нь ч бас саяхны түүх.

1997 оны нөхөн сонгуулиар УИХ-д орж ирсэн МАХН-н залуу дарга Н.Энхбаяр МҮАН-МСДН-н Ардчилсан Холбоо Эвсэлийн анхны засгийн газрыг огцруулах саналыг 1997 оны намрын чуулганы нээлт дээр УИХ-н гишүүний тангараг өргөмөгцөө гаргаснаар төрийн хямрал эхэлсэн юм. Эдийн засгийн  маш чухал олон реформыг цаг алдалгүй зоригтой эхлүүлж байсан Энхсайхны засгийн газрыг олонхи цээжээрээ хамгаалан авч үлдсэн ч цааш цаашдын түрэлтээс хамгаалж дийлэхгүй нь ил болсон тул реформуудыг залгамжлах үүднээс МҮАН-н дарга Ц.Элбэгдоржийн засгийн газрыг байгуулан буухиалсан. Гэвч Ц.Элбэгдоржийн засгийн газрыг банкны реформ хийлээ хэмээн хүний өөрийн сөрөг хүчин нийлээд огцруулаад хаячихаж билээ.   Ц.Элбэгдоржийн оронд яригдаж байсан С.Зориг алагдсаны дараа МҮАН 34 суудалтай үлдэв.  Нөхөн сонгуульд ялсан С.Зоригийн дүү МҮАН-д орсонгүй. Ахынхаа нэрийг мөнхөлсөн өөр нэг ардчилсан нам байгуулаад өрх тусгаарлав. Намынхан дотроосоо Наранцацралт тунаж засагт гарлаа. Адагт нь Амаржаргал Ерөнхий сайд болж засгаа байгуулав. Энэ тоолонд МҮАН-н даргын албан тушаал Ерөнхий сайд болсон хүндээ автоматаар шилжин  эвслийн засгийн газрын мөрийн хөтөлбөрөөс намын бодлого нь далийхгүй байх баталгааг хангаж явжээ.  Гэвч тэд ялагдлаа. Засгаас бууцгаасан ч ардчилал гэж ээдрээтэй ч зөв зарчим болохыг ард түмэнд ойлгуулж, амтанд нь оруулж дөнгөв.  1996-2000 оны засгууд ордон дотроо л оволзож байснаас төрийн алба руу орж бужигнуулж байсангүй. Тэр ч байтугай сонгуульд анх орсон мөрийн хөтөлбөрөөсөө нэг ч засаг нь нэг ч сайд нь далийж гажсангүй. Жинхэнэ ёс зүйтэйгээр ордондоо л улс төржиж байсаар төрөөс бууцгаав.  Төрийн албаныхан ч дээрээс ирсэн бодлогыг хууль журам, уламжлал дэгийнх нь дагуу гүйцэлдүүлэн явуулсаар байсан билээ. Ер нь бол дээгүүрх улс төрийн долгион ордныхоо хаалгаар гараад замхардаг маш зөв ардчилалын он жилүүд тэр үед байсан юм. 

“Амаржаргалын засгийг унагаах боломж байна” гэж МАХН дотор яриа гарахад “одоо ч арай дэндэнэ, улсаа бодоцгоо” гэж Энэбиш дарга нь хэлснээр АХ эвслийн засгийн тоо 4 дээр тогтсон гэж ч яригддаг билээ. 2000-2012 оны Энхбаярын хаанчлал болон төрийн албаны намчирхал, авилгалын хавтгайрал хүссэн ч эс хүссэн ч аль тэртээд засгаас хөөгдсөн Ардчилсан намыг санагалзах сэдлийг ард түмэнд өдөөж өгсөн юм.

Гэвч 2012 онд АН сайндаа ч ялсангүй харин МАН муудаа ялагдаж Ардчилсан Нам 31 суудал авав.  АН дараа нь маргаж, урвуулж, уруу татсаар 35-уулаа боллоо.  АН яаж ч хүч нэмээд бусад намуудтай нийлэн засаг байгуулахаар оролдоод үзэхээс өөр гарцгүй болж нөхцөл байдлын буланд шахагдав. Өст хүн өлийн даваан дээр гэгчээр нөгөө Энхбаяр, АН-с хасагдсан Энхсайхныхантайгаа нийлж засаг байгуулахаар боллоо.  ИЗНН бол мэдээж нэр тусдаа л болохоос анхнаасаа л ардчилсан нам тул хэзээд хамт. 12 жилийн засаглалын дараахь анхны ялагдлын шокноосоо МАН гарах гэж нэлээн юм болов. УИХ-н анхдугаар чуулганыг хамгийн ахмад гишүүн буюу Д.Дэмбэрэлээр даргалуулсангүй гэж бойкотлож байгаад бүлэгээ баталгаажуулалгүй хоцорчихов. Өмнөх их хуралд Д.Дэмбэрэлийг УИХ дарга болгох хурлыг  арай залуу С.Ламбаа удирдаж болоод байсныг тэд мартсандаа өөрсдийгөө маш эвгүй байдалд санаандгүй оруулчихлаа. МАН-ы тактикийн алдаан дээр АН тоглолт хийн 31-хэн суудалтай ч 51 суудалтай нам шиг стратегийн чухал өндөрлөгүүдийг хуу хаман эзлэв.   МАН сүүлд нь гуйж түүн наймаацан байж бүлгээ арайгэж баталгаажуулан, ганц дэд даргатай болж авцгаав. МАН-ы бүлгийг батламжлахгүй удаах нь АН арай гэж ялсан УИХ тарах аюулыг онолын хувьд өндөр байлгасаар байх тул буулт хийсэн дүр эсгэн арга буюу бүлгийг нь батламжилж өгсөн билээ.

Мэнэжмент хийсэн сонгуульдаа ялагдаж үзээгүй улс төрийн шилдэг мэнэжер Н.Алтанхуяг 2012 онд ерөнхий сайд болов.  Ерөнхий сайд хийхдээ тэр олон ялалт, дэвшил авчирч бас олон ч алдаа хийв. Хамгийн гол нь кабинетээ базаж хүчирсэнгүй. Түүний засгийн газар дотор 2-3 засгийн газар байв. Жэнко, Портуун гэдэг тус тусдаа бодлого ярьдаг “ерөнхий сайдууд” кабинетэд нь бий болов. Дэмжлэг үзүүлж байсан гэх бие даагчид хүртэл ганц нэг агентлаг аваад тэрүүхэндээ Дамбийжаа шиг төрийн албаныхнаар туг тахиад эхлэв. Алтанхуяг үнэхээр эмзэг өндөг атгаж байгаагаа дэндүү сайн мэдэж байснаас хамтрагчиддаа хатуу үг хэлдэггүй байсан нь түүнийг  цаадуул нь зөөлчлөн улмаар ноолон дээрэлхэх үндэс болсон юм. Алтанхуяг салбаруудыг сайдууддаа болон улс төрчдөд хэдэн хонь шиг хуваан өгөөд ч амар сайхандаа жаргасангүй, харин улам л зовов. Ардчилалын сайдуудыг 1996-2000 оны сайдуудаар төсөөлж байсан төрийн албаныхан бүрэн шоконд орцгоолоо. Олон сайд өөрийн pet,  дагуул, хань хамсаатнаа МАН-ы өмнөх 12 жилээс ч илүүтэйгээр олноор нь дагуулан ирж ичгүүр сонжуургүй байршуулан дураар авирлав. Мэдээж тэд нь ихэнх нь зүгээр л цүнх баригчид, боловсрол ур чадвар нойл. АН-ы нэр хүнд энүүнээс болоод ард түмний дунд эрчимтэй уналаа. Ардчилсан намын гишүүд нь хүртэл ёс зүйгүй, авилгалжсан, бяралхсан байдлыг эсэргүүцэн тэмцээд эхнээсээ шоронд орж шүүхэд дуудагдацгаав. Хаашдаа МАН-ыханд үг хэлж чадахгүйгээ мэдэрсэн ардчилалын зарим гөлгөн сайд өөрсдийг нь сайд болгосон намынхаа жирийн гишүүддээ бяраа гаргаж эрх мэдлээ мэдрэн кайф авцгаадаг болов.

2014 онд Алтанхуягийн засгийн газрын нэр хүнд нэлээн унасан тул түүнийг унагаах оролдлого идэвхжиж ирэв. Тэмүүжин сайдыг тагнан чагнасан хэрэг бол үүний оргил нь. Гэвч Алтанхуяг яаж ийгээд засгийнхаа тогтвортой байдлыг хангаж үлдэж чадлаа. Дараа нь бүтцийн өөрчлөлтийг засагт тулгав.  Хүлээж авахаас өөр аргагүй шахаанд орж нэлээд хэдэн сайдаа чөлөөлөв. Энэ үед МАН цохилт хийн ЗГ-г огцруулах төсөл өргөн барилаа. Яаж байнаа гэж асуухад “улс төр шүү дээ” гэсэн хариулт авав. Энэ үед МАН дотор шинэчлэлийн хөдөлгөөн идэвхжиж тусгаар тогтнолын ордны дээр намын удирдлагатай хариуцлага тооцох ярианы аянгын үүл хуримтлагдаад байсныг тэр үеийн олон мэдээнээс одоо ч олж уншиж болно. Тийм нөхцөл байдалд МАН-ы дарга ухаалаг улс төр хийн нам доторхи асуудлаа засгийн асуудал болгон гаргаад хаячихсан хэрэг. Түүний оронд хэн ч байсан тэгэх л байсан болов уу. Тэртэй тэргүй нэр хүндээ барж эхэлсэн засгийг унагаах улс төрийн оноо цуглуулах ажлыг намын дотоод асуудалтайгаа хамтад нь шийдэх энэ боломжийг хэн ч алдахыг хүсэхгүй нь лав.   Н.Алтанхуягийн засаг унаж, Ч.Сайханбилэг Ерөнхий сайдаар томилогдон, З.Энхболд намын толгойд гарав. Мэдээж нэлээдгүй улс төртэйгөөр эдгээр суудлууд тэдэнд очсоныг онцлох хэрэгтэй. Сайханбилэг эдийн засаг, эдийн засаг, эдийн засаг гэсэн амлалтыг УИХ-н индрээс ард түмэндээ өглөө.  Эдийн засгийн тогтвортой өсөлт улс төрийн тогтвортой байдалтай нягт уялдаатай байх аксиомыг тэр дэндүү сайн ойлгож байлаа. Иймдээ ч улс төрийн тогтвортой байдлыг баталгааг хангуулахаар МАН-г засагт урив. МАН тактикийн улс төрөө хийдгээ хийсэн тул улс орны эдийн засгийн өсөлтийн төлөө нэгдэхээр урьсан Сайханбилэгт татгалзаж чадсангүй. МАН улс төрийн тогтворын баталгаа болгон 6 сайдаа засгийн газарт илгээв.  МАН-ы шинэчлэлийн толгойлогч өрсөлдөөний газарт сандлын булан олж сууснаар тэдний дотоод тэмцэл нь ч түр намжив.

Хавраас том төслүүдийг хөдөлгөх ажиллагаа улс төрд эргээд доргилт авчирав. Хамгийн сонирхолтой нь энэ удаад ард түмэн популистуудын хатгалаганд автаж уул уурхайг эсэргүүцэн тэмцсэнгүй. Харин ч том төслүүдийг хөдөлгөх засгийн газрын санаачлагыг идэвхтэй дэмжлээ.  Ард олон эдийн засгийн өсөлтийг сонгожээ. Иймд арга буюу том төслийг эсэргүүцэгчид өөрсдөө ил гарахаас өөр аргагүй байдал үүсэв. Хамгийн сонирхолтой нь АН-ы дарга өөрөө зөвлөхийн хамт тэр сөрөг хүчний үүргийг гүйцэтгэх нь тэр. Таван толгойг гэрээг яаралтай УИХ-р хэлэлцүүлэхээр хураан аваад хэдэн сар өө хайн ухаж одоо бүүр мартагдуулан замхруулах араанд нь оруулж байх шиг. 

Мэдээж АН-ы бүлэглэлүүдийн дотоодын тэмцэл МАН-д 2016 оны ялалтын ирээдүйг амлаж эхлэлээ. Стратегич С.Баяр Америкаас ирж хэд хэдэн уулзалт хийсэн нь МАН-ы өнөөгийн удирдлагыг сандралд оруулав.  МАН дотор 16 оны алаагүй баавгайн арьс булаалдах тэмцэл нэгэнт эхэлжээ. Засагт МАН-г төлөөлж орсон эрхэмүүдийг сонгуулиас өмнө яаралтай буулгаж нөлөөг нь хумих шаардлага ч МАН дотор үүссэн байх магадлалтай тухай олон хүн ярьж эхлэсэн нь ч бараг батлагдав. Гэхдээ МАН хэзээ ч дотоодын том улс төрөө ил хийж байсан түүх байхгүй.  Энэ удаад Ардчилсан намын гүйцэтгэх зөвлөлөөр дамжин тэдний улс төр ил гарав. АН-ы ГЗ-н шийдвэрт МАН-с ирсэн захиалга байгаа, байхгүй тухай яриа ч сонсогдов. Юутай ч АН-ы ГЗ хэмээх хэдэн тэнэг эдийн засгийн энэ хүнд цагт  улс төрийн гранатны түгжээг мултлаад хаячихлаа. Мэдээж түүний дэлбэрэлтэнд эдийн засаг л хохирно, ард түмний амьжиргаа хохирно, ардчилсан нам өөрөө хохирно, бүүр цаашилбал 16 оноос засаг авах хүчин ч хохирно. ГЗ-н тэнэглэлийн үр дагавар ахиад 3 жилдээ л Монголыг зовоох болно. Монгол улсын Ерөнхийлөгч АН-ы Гүйцэтгэх зөвлөлийн энэ тэнэглэлийг эрс буруушаав.  Төгрөгийн ханшийг нэг төгрөгөөр чангаруулахгүй ийм улс төр хийх цаг бишийг Ерөнхийлөгч хоёргүй утгаар хэлж анхааруулав. Гэвч тохиролцоо хийсэн талууд төрийн тэргүүний үгийг тоосонгүй. Тэр ч байтугай АН-ы ЕНБД нэгэн бярман сайд огцруулах эсэх талаархи төрийн тэргүүнтэй зөвшилцөх асуудлыг хэлбэр төдий гэж тохуурхан жиргэв. Төрөөрөө тохуурхан жиргэв. Яг үнэндээ Алтанхуягийн ЗГ МАН-ы дотоод асуудлын шийдэл болж огцорсон бол Сайханбилэгийн ЗГ МАН-ы ирээдүйн дотоод асуудлын шийдэл болох эсэх дээр дэнжигнэж эхэллээ.

Тэгж байтал УИХ дарга ээлжит бус чуулган хуралдуулах захирамж гаргав. Уг захирамжийн хэлэлцэх асуудлын 1-д МАН-ы сайдуудын асуудал тусгагджээ.
УИХ-н тухай Монгол улсын хуульд заасан бүрэн эрхийнхээ хүрээнд УИХ дарга ээлжит бус чуулган санаачлан зарлаж хуралдуулахаар шийджээ. Гэвч хэлэлцэх асуудалдаа хуулийн 16.3-г зөрчин өргөн бариагүй асуудал оруулах шийдвэр гаргасан байх юм. Өөрөөр хэлбэл миний ойлгож байгаагаар УИХ-н дарга хууль дээдлэх үндсэн хуулийн зарчмаас ухарсан хууль зүйн факт нэгэнт бүрэлдэн бий болжээ. Тэр энэ алдаагаа ээлжит бус чуулганаас өмнө залрууллаа ч хууль зөрчигдсөн цаг хугацааны рекорд нь түүнийг хууль зөрчихийг завдсаныг хэзээд гэрчилсэн хэвээрээ л үлдэх болж байна. 
Сайханбилэг ерөнхий сайдын хувьд анхнаасаа л ээдрээтэй улс төрийн хүчнүүдийг нийлүүлж тогтвортой засагтайгаар том төслүүдийг хөдөлгөн төгрөгийг аврахаа амласан, түүндээ ч зорьж байгаа.  Сайханбилэгт яг үнэндээ дотоодын энэ улс төрийн явган хэрүүл хийж, тэнэгүүдэд тайлбар хийж явах цаг хугацаа ч маш хомс байгаа. Монголд итгэх итгэл алдагдаж байгааг яаж зогсоохов, хөрөнгө оруулагчдыг яаж буцаан дуудахав гэдэг асуудал л түүний тэргүүлэн анхаарах ажил байсаар ирсэнийг хэвлэлийн мэдээнүүд ч нотолж байна. 
Гэвч түүний тэвчээр хязгаартаа хүрэх цаг иржээ. Сайханбилэг Алтанхуяг шиг зөөлөн аядуу байх тактикийг удаан барьсан. Гэвч цаадуул нь мөн л сурсан аргаараа ноолж дээрэлхсээр.  Өөрөөр үзэхээс өөр сонголт түүнд үлдээсэнгүй. 1996-2000 онуудад Ерөнхий сайд болсонд нь намын дарга шилждэг журамдаа буцахыг тэр шаардав.  АН хэдийгээр 2000 оны 12-р сарын 06-д байгуулагсан боловч өмнөх намуудын залгамж гэдгээ зарлан үүсгэн байгуулагдсан огноогоо аль 90 оноор тэмдэглэн явдаг билээ. Өөрөөр хэлбэл өнөөгийн АН бол 1996-2000 оны МҮАН-ы залгамж, ген агуулсан бүтэц. Нэг үгээр хэлбэл тэр үеийн Ерөнхий сайдаар томилогдсон хэн ч МҮАН-ы дарга болдог журмыг уламжлан өвлөгч гэсэн үг.  

Ерөнхий сайдын шаардлагаар өнөө маргаашдаа багтан АН-ы ҮЗХ хуралдах гэж байна. Энэ удаад тэд уламжлалын дагуу Сайханбилэгт АН-ы даргыг өгөх үү, Эсвэл З.Энхболдыг Ерөнхий сайдаар томлох уу гэдгийг шийдэх болно.
Эхнийхээр шийдвэл ЗГ, АН-ы бодлого нэгдэж, том төслүүд хөдлөн, төгрөг эргэн чангарч 2000 оных шиг үсгүй хусуулах аюулаас аврагдаж ядаж 20 гишүүнтэй хүчтэй сөрөг хүчин болох бэлтгэл хангагдана. Хоёр дахь хувилбарыг сонговол УИХ-н даргын суудал дээр алаан болж татан буугдсан гэх фракцууд нь буцаж амилан, том төслийг эсэргүүцэгчид засагт гарсан мэдээ хөрөнгө оруулалтын урсгалыг эргүүлж, гөлгөн болон чацган сайдууд бяр орцгоон, улс төр эдийн засгийн улам гүн хямралд орох болно.  Мөн Үндсэн хуулийн цэцэд захирамжийн асуудал хөндөгдвөл дараагийн засгийн газар ч 3 хонохгүй татан буугдаж 96-2000 оны 4 засаг солисон рекордоо давтах болно. Ардчилсан хувьсгалын гол ололт болсон үг хэлэх, үзэл бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх үндсэн хуулийн эрх чөлөөгөө эдэлсэн гишүүдтэйгээ идэвхтай байлдсан дарга нар засагт гарвал АН ардчилсан нам биш болж дүр эсгэсэн ардчилалтай Мьянмарын хунтын засаглалын 2-р анги Монголд бий болно.
ҮЗХ-н гишүүд нэг нэгээрээ төлөг шиг майлан дэмжин дэвшүүлсэн шүүх хуулийнханд нөлөөтэй хэддээ хуниулах ирээдүй тийм ч хол биш. Хотять ли этого ҮЗХ!
Хамгийн гол нь АН-ы ҮЗХ гол өрсөлдөгч намынхаа хүслийг өөрийн эрхгүй хангаж орхих бөгөөд ирэх сонгуулиар үсгүй хусуулах дардан замдаа орцгоох бизээ.  

Үндэсний Зөвлөлдөх Хороо үндэсний эрх ашгийг нэгд эрэмблэх эсэхээс Монголын ирээдүй хамаарах болоод байна. Чадах болуу? Эсвэл дор дороо дарангуйлагчдаас сандал горьдон хонь царайлах уу

Sunday, May 10, 2015

Geopolitics for dummies буюу Жэнкогийн зөв

5 сарын 9-ний ялалтын парадыг би ч харлаа, бишид нь ч харлаа. Ялалтын ойд зочлон очсон Монгол улсын тэргүүнийг Монгол цэргийн рот нь алхаж явахад нь оросын төв телевиз ганцааранг нь харуулалгүй өнгөрөөснийг ч дэлхий даяараа харлаа. Ялалтын баяр ялалтанд хувь нэмэр оруулагчдын хамтын баяр биш, жилийн өмнөх крымын ялалтаасаа болж буланд шахагдсан Оросын талд зогсогчдын чуулга уулзалт болжээ гэх сэтгэгдэлтэй бүгд үлдэцгээлээ.

Ямар ч цэргийн марш бол геополитикийн мэссэж байдаг. Өчигдрийн парадын мэссэж 2 утгагүйгээр Оросын геополитикийн постановкийг харууллаа. Өрнөдийнхөнд шахагдсан Орос зөвхөн өөртөө болон Азийн холбоотнууддаа найдах л үлдсэн бололтой.  Монгол мэдээж тэр тоонд нь багтаагүй. Өдгөө оросуудад хахир өвлийн тулаанд дулаан байлдах нэхий дээл, эсгий гутал, адууны илчлэг мах нэгэнт хэрэггүй болжээ. Юутай ч Монголыг урж тасдах шахаж байгаа уул уурхай, геополитикийн  хэрүүлийг яаралтай цэгцлэх шаардлагыг би л хувьдаа олж харлаа. Хоёр хөршийнхөө ашиг сонирхлын зөрүүн дээр оршин байдаг манай улсын тусгаар тогтноолын хувьд эдгээрийн дотно харилцаа, ялангуяа цэрэг стратегийн түншлэл бол осолтой дохио юм.  

Би Х.Баттулга гэдэг хүний фээн биш. Гэвч түүний заримдаа зөв, заримдаа буруу ярьдаг геополитикийн сэдвийг тоохгүй орхиж болохгүй нь гэж бодлоо. Тусгаар тогтнол, геополитик гэдэг бол бас тийм ч амар тоглоом биш юм шүү.

Өрнө дорныг эзэлсэн их өвгөд маань хойно, өмнө, баруун зүгтээ 3 том улс байгуулж үлдээсэн нь өдгөөгийн Орос, Хятад, Казах гурав билээ. Бат хаан өөрийн өргөмөл хүү Невийн Александрын доор хот хотоо манан модон хэрмэн дотроо бүгэн суусан славян ван, хаадыг нэгтгэж өгсөн байдаг бол, Хубилай хаан Алтан улс, Сүн улс болон бусад улсыг нэгтгэн захирч байсны хүчээр өнөөгийн хятад нэгдмэл байдлаа олж байсан байдаг. Оросууд сүүлийн 90-д жил Татар-Монголын дарлал хэмээх зохиомол үлгэрт итгэсэн хэвээрээ шахуу байгаа нь Монголчуудаас боломж гарвал жийрхэх шалтаг нь болдог. Харин Хятадын хувьд Монголын Хубилай хааны эзэнт гүрнийхээ нийслэлээ шилжүүлсэн Бээжинд төвтэй Юань улсын түүх, мөн хятадыг эзлэн сууж байсан Манж улсын вассал улс болж  байсан Монгол улсыг түүх гуйвуулах замаар өөрийн хэсэг байсан гэж нотлох далд хүсэлтэй байдаг нь нууц биш. Гэтэл түүх сөхөөд ч домог зохиогоод ч Хятад Монголын түүхэн хил түмэн газарт бараатай хэвээрээ л байна. Цагаан хэрэм цаашид хэдэн арван мянган жил энэ хэвээрээ байх бизээ. Гэвч тайвшрал бол цагаан хэрэм биш.
Зүчийн улсын суурин дээр үлдсэн зүүн гарын хаант улсын залгамж болон өндийсөн одоогийн Казахстан бол Манжид вассал болоогүй үлдсэн бас л нэг Монгол туурагтнууд билээ. Тэд Манжаас хараат бус үлдэхийн тулд тэр цагаас л хаант Оростой ойртон зузаарсан нь өнөөдөр улам ч бат болж ирсэнийг бид харлаа. Хамгийн том далайд гарцгүй улс ч байрлалын боломж өргөнтэй. Олон шашнаар хүрээлүүлсэн улс. Энэ нь давуу тал уу сул тал уу гэдэг нь алсдаа харагдах бизээ.

Геополитик гэж юу бэ. Би бол жирийн л инженер. Геополитикч биш, тэр тусмаа гео-эдийн засагч бол бүүр ч биш. Гэхдээ би  өөрийн мөхөс мэдлэгийн хэмжээнд улс орнуудын харилцаа, оршин байхуйн чухал асуудал болсон геополитикийн тухай өөрийн ойлголтоо та нартай хуваалцъя. Товч үгээр илэрхийлбэл геополитик бол улс төрийн газрын зураг зурах урлаг юм. Дэлхийн геополитикийг хамж яривал далай л гэсэн үг тул Монголд шууд хамаатай улсуудын асуудлыг л хөндөж ярья. Үнэндээ хоёр хөршийнхөө дунд хавчуулагдсан Монголд хоёр хөршийнх нь асуудлаас чухал юм байхгүй билээ. Иймээс эднийг л ярья.

Нэгэн түүхээс эхэлье. Би анх Мөрөн 3-р 8 жилийн 3б ангийн сурагч ахуйдаа геополитикийн нүсэр нүүдлийн гэрч нь болсон юм.
1979 оны хавар цаг. Тэнгэрт тулсан их тоос, цэргийн техник, орос бакиал, дизелийн үнэр. 5 өдөр хөвөрсөн их цэргийн цуваа. Тиймээ орос цэргийн цуваа манай Мөрөнгийн арын дэнжээр 5 хоног цувсан юм. Хаврын шороо манарсан жихүүн салхинд нусаа хацартаа жинхнээсээ наасан бидний бацаануудын анхны дайны олз цэрэг (пилотка) малгай, таван хошуу, азтай заримд нь цэрэг дуран, планшет цүнх байж билээ. Хожим сонсохнээ социалист Битмам гэдэг улс руу Маогийн Хятадууд дайраад дайнч хятадаас Монголыг хамгаалахаар Зөвлөлтийн их цэрэг орж ирсэн нь тэр байсан юм билээ. Орж ирсэн цэргийн тоо саяаар тоологдож байсныг хожим мэдсэн.

Яг үнэндээ энэ бол Хятадын дэмждэг Пол Потын Кампуч руу Вьетнам урд жилийнх нь эцсээр дайрч, Вьетнамыг хашраахаар Хятад Вьетнам руу дайрч, Хятадыг айлгахаар Орос Монгол руу цэргээ оруулж хятадын умард хилд эгнэн байрласан хэрэг байсан юм билээ. Вьетнам руу Хятад дайрсан даруйд ЗХУ Хятадын элчин сайдыг ажилтнуудынх нь хамт Москвагаас хөөн гаргасан байдаг. Ингэхдээ онгоцоор биш Монголын хил хүртэл төмөр замаар явуулжээ. Уралаас наашхи төмөр замын өртөө бүрд дорно зүгийг чиглэн хөдөлж байгаа цэргийн техник, зэр зэвсэг, бие бүрэлдхүүн пиг чихсэн байсан нь хятадын элчингийнхэнд анзаарагдахгүй өнгөрөөгүй нь мэдээж. Анзаарах байтугай асар дарамтанд оруулсан нь тодорхой. Тухайн үеийн Хятадын олон сая хүнтэй ч зэвсэг техник муутай армийг дор нь нугаслаад, дэглэмийг нь сөнөөж чадах их хүчийг албаар Бээжинд харуулсан хэрэг тэр байжээ. Юм бүхэн 2 талтай гэгчээр өнөөдөр ч гэсэн хятадын удирдагчийг урьж аваачин парад сонирхуулаад ардын чөлөөлөх арми нь Оросыг гүйцэх яагаачгүй байгааг харуулж орхилоо. Улаан талбайгаар түжигнээд өнгөрсөн ганц танкийн технологийг гүйцэхийн тулд хятадад дор хаяж 20-30 жил шаардагдах болно. Цаадуул нь ч энэ мессежийг ойлгож байгаа. Мөн Ши-г дагалдан Москвад очсон хүмүүс барууны хоригт орсон оросын эдийн засаг ямар хүндрэлтэй тулж байгааг ч нүдээрээ харж авсан нь ойлгомжтой. Тэнд бүх юм телевизор доторхи шигээ сайхан байхгүй байгаа нь тодорхой.

Орос цэргүүд Мөрөнгийн тэнгэрт шороо босгосоноос яг 10 жилийн өмнө Амар мөрний жижиг арал Даманскийг булаалдсан тулаан болсон билээ. Уг арал дээрх тулалдаанд Оросын хилийн бяцхан застав орчин үеийн зэвсгийн хүчээр Хятадын 5000 цэргийг ялж орхисон нь Моа-д жинхэнээсээ аймшигтай сигнал болж очсон юм. Оросууд нууц зэвсэг хэрэглэж хятад цэргүүдийг хядсан ч гэж дам яригддаг. Юутай ч Хятадууд бөмбөгнөөс хоргодох байрууд барьж, Бээжинд өгөх ЗХУ-н цохилтыг хүлээн нам болцгоосон гэдэг. Барууны суртлын түрэлтийг зогсоох, магадгүй Хятадыг айлгах давхар зорилготойгоор тэр жилийн зун нь Оросын танк Прагын хаврыг дарж социализмыг Чехэд “аварсан” байдаг.

Онцын стратегийн ач холбогдолгүй уг арлыг хилийн шугам тогтоох хэлэлцээрийн аргаар өгч авалцах бололцоо байсаар байтал Хятад яагаад хүчтэй хөршөө өдөж байж зодуулав гэдэг их сонин. Тухайн үед ЗХУ-АНУ-н хооронд зэвсэглэлээр хөөцөлдөх явдлыг хязгаарлах хэлэлцээр ид ярилдаж байсан билээ. Эх газрын Хятад НҮБ-д гишүүнчлэлгүйдээ сэтгэл дундуур явсан нь бас мэдээж. Энэ хилийн мөргөлдөөний дараа Орос ч тэр, Америк ч тэр эх газрын соёлын хувьсгалдаа солиорч байсан Хятадад өмнөхөөсөө илүү анхаарал хандуулж эхэлсэн байдаг. Бүх соц системээс Хятад ганцаараа Чехийн хаврын хувьсгалыг илт магтан дэмжсэн нь ч бас учиртай. Оросын эсрэг буу дуугаргаж чадах, барууны чөлөөт үзлийн түрэлтийг дэмжих холбоотон ч барууныханд хэрэгтэй. Эцсийн эцэст Моагийн хийсэн нүүдэл үр дүнд хүрч 1971 оноос Чан Кай Ши-гийн БНХУ-г НҮБ-с туун гаргаад оронд нь БНХАУ орсон байдаг билээ.

Тухайн үед БНМАУ бол ЗХУ-н хамгийн ойрын холбоотон статусаа алдаагүй, Орос ч хаалттай эдийн засгийг эхнээсээ хөгжүүлсэн тул гадаад ертөнцөөс бага хамааралтайгаас амьдрах орон зай, зах зээлийн төлөө нөхдөө жийх хэмжээнд очдоггүй байжээ. 2-р дайны хамаг хүндийг үүрэлцсэн, Социализмыг дэлхийн үзэгдэл болох эхлэлийг нь тавилцсан Монголыг Брежнев өөр нүдээр хардаг байсан нь Цэдэнбалын үеийн их бүтээн босголтууд болж Монголд том хожоо авчирсан юм.

Монгол улс дэлхийн их бужигнаан дунд бүдгэрсэн ч бүдэрчихгүй хоёр хөл дээрээ байнга бат зогсон босож ирж чадаж байсны нэг нууц нь хойд өмнөд хөршүүдтэйгээ тэдний соёл, тэдний зан заншлаар тус тусад нь харьцаж асуудлаа ойлгуулж, аргаа ололцож чадаж байсаны үр дүн юм. Өнөөдөр бид Оростой англиар, Хятадтай оросоор ярих гэж мунгинаж сууна. Улсаа олигтой ардчилж, дэлхийн дэмжлэгийг нэгмөсөн сайн авахын оронд хагас коммунизмын системдээ буцахаар улайрцгааж, ардаа асаалттай танкгүй хэрнээ хөрш улсуудтайгаа тэрсэлдэхээр тэнэглэцгээж байна. Бид тусгаар тогтонолдоо уг нь юугаа ч хайрлаагүй. Шашин шүтлэг, газар нутаг, амь нас, эд баялаг гээд өгч болох бүхнээ өгсөн. Дэлхийн дайн ойртон байгааг зөнгөөрөө мэдэрсэн Сталины дорно зүгт ар худрагаар нь бужигнаж сандаргадаггүй тоглоомын улстай болж авах гэсэн болгоомжлолыг хэрэгжүүлж 1937 онд их хэлмэгдүүлт өрнүүлсэн. Дайны жилүүдэд Монголчууд хамаг амжиргаагаа харамгүй фронтод илгээн найдваргүй шахуу байсан зөвлөлтийн армийн талд бат зогссоны шагнал нь Ялтын гэрээний тохиролцоо болж  ирсэн. Ялтын гэрээгээр зөвхөн Монголын тусгаар асуудал шийдэгдээгүй. Австри улс ч бас Германаас тусгаарлаж авсан байдаг. Өнөөдөр Зөвлөлтийн дайчдын хөшөөг гутаан доромжилж гундаан муутгаагүй цорын ганц барууны улс бол Австри. Тэд тусгаар тогтнолоо хэрхэн олж авсанаа мартахгүй байна. Мэдээж Ялтын тэр гэрээгээр Монголын газрын зураг Богд хаант Монгол улсынхаас хамаагүй жижгэрч зурагдсан нь ойлгомжтой. Өмнөө өвөр Монголоо, Хойноо Буриад, Тувагаа бэлэглэж байж Монгол улс тусгаар тогтнолоо хүлээн зөвшөөрүүлж чадсан билээ. 1945 оны чөлөөлөх дайнаар Өвөр Монголоо эргүүлэн авч Монгол Хятадын түүхэн хил цагаан хэрмээр хилээ тогтоохыг оролдож үзсэн ч их гүрнүүдийн тохироо нэгэнт хийгдсэн тул яаж ч чадаагүй юм. 1949 онд хятадад БНХАУ байгуулагдсанаас хойш өмнөх жилүүдэд болж байсан хилийн байнгын маргаан, мөргөлдөөнийг эцэс болгох, хилээ баталгаажуулан тодотгох ажлыг 60-д оны дунд үе хүртэл хийсэн нь өнөөгийн тусгаар тогтнол хэмээх бидний бахархлын гол үндэс нь болсон юм. Урд хил дээр манай Хөвсгөлийн Даваадорж баатар тулалдсан шиг тулаан умард хил дээр болж байсангүй. Гэхдээ энэ бол орос ах нар хилийн шонгоо зөөгөөгүй гэсэн хэрэг биш. Тэд хилийн шонг байнга л 5-10 метрээр нь зөөсөөр ирсэн. Цэдэнбалын төрсөн бууц, Давст уул өнөөдөр хилийн шонгийн цаана гарчээ. Хойд хилийг үе удмаараа сахин суусан манай ах дүү төрөл төрөгсөд ч энэ байдлыг анзаарч байдаг. Хилийн маргаант асуудлыг ах дүүгийн найрамдалд сэв суулгах сэдэв хэмээн нам дараад өнгөрдөг байсныг бүгд мэднэ             

Өнөөдөр Монголчууд уул уурхайн их ангалын ирмэг дээр ирээд байна. Ухаад ухсан нүхэндээ унах уу, ухаад овоолсон баялагтаа дөрөөлж авирах уу. Олон хүн орших уу эс орших уу хэмээх мөнхийн асуултыг босгон ирж Гамлет царайлна.

Өнөөгийн Монголын байдал ямар байна. Бидний эрх ашиг хаагуур яаж явбал хөндөгдөхгүй байх вэ. Өнөөдөр бид нэг талд тал засаж нөгөө хөрштэйгөө муудалцах цаг мөн үү. Нэг нь тоохгүй байхад нөгөөтэйгөө муудалцчихвал хэн хохирох юм? Тэд хамтдаа урд эгнээнд зэрэгцээд сууж байхыг бүгд харлаа шүү дээ. Ер нь яавал дээр вээ гэдгээ улс төрчид улс орныг авч яваа хүмүүс цуглаж нухацтай ярих цаг болсон мэт. Ялангуяа гадаад бодлогын стратеги тактикууддаа улс төрийн намуудын хэмжээнд том нэгдмэл байдалд хүрэхгүй бол болохгүй нь.

Юун түрүүнд нөхцөл байдалдаа разбиралдацгаая. Энгийн өнгөц харахад л Орост бидний уран, Хятадад бидний нүүрс хэрэгтэй байна. Уранаар цөмийн түлш, хуяг нэвтлэх сумны хошуу хийдэг. Үгүйдээ л энэ баялаг бусдын гарт орохыг Орос хүсэхгүй л болов уу. Саяхан ялагдсан арбитрын хэрэг ч бас үүнтэй холбоотой асуудлаас үүссэнийг бид мэднэ. Монголын нүүрс бол Хятадын хувьд Австралийн нүүрсний монополийг задлан үнийг доогуур барьж байх сайхан багаж. Ах дүү Украинаа алдаад, Беларусаа ирээдүй муутай авторитар дэглэмээр нь арай гэж тогтоож байгаа Оросын хувьд Казакстан, Монгол гэдэг 2 буфер улсыг зүгээр бусдад тавиад өгөхгүй л болов уу. Тэд Монголыг алдвал алс дорнодоо сибирээр таслуулж, Казахстаныг алдвал уралаас зүүн тийшхийг бас алдах болно. Ийм явдал болвол Хятад Оросын азийн хэсгийг эзлэн авах эсэх нь цаг хугацааны л асуудал. Иймд Орос Хятадын завсарт дэлхийн улс гүрнүүдийн анхаарал, олон улсын эрх зүйгээр хамгаалагдсан тусгаар улсууд байж байх нь эдгээрийн аль альных нь аюулгүй байдалд хэрэгтэй юм. 
Хятад Монголыг дайран эзлээд барууны хоригт орвол бараг л амиа хорлосоноос ялгаагүй зүйл болно. Америкийн номхон далайн флот хаяанд нь Гуам, Окинава арлууд дээрээс хараад л байж байгааг тэд байнга мэддэг. Хятад бол гадны аюулаас илүүтэйгээр дотоодын самуунаасаа айж болгоомжилж байдаг улс. Түвд, Уйгур бол толгойных нь өвчин нь. Хонг Конг ч бас нэмэгдэх шинжтэй. Тайвань бол байнга салаавч үзүүлээстэй. Өвөр Монголд ч тэд онцгойгоор ханддаг нь бас учиртай. Энд нутгийн монголчуудын дургүйцлийг төрүүлсэн ямар ч хятадыг хамгийн хатуугаар шийтгэдэг. Өвөр Монголчууд харьцангуй цөөхүүлээ ч үндэсний хувьсгалыг өдөөж, уйгур, түвдийг уруу татах чадалтай, зүрх зоригтойг хятадууд сайн мэдэж тэдэнд зүсэн зүйлийн давуу тал де факто олгож байдаг нь нууц биш. Иймээс Монгол руу дайрах нь Хятад өөрийнхөө улсын задралыг дуудсан тэнэг хэрэг болох тул ийм явдал мөддөө болохгүй. Ингэвэл тэд зөвхөн дотоодын самуунд өртөөд зогсохгүй барууны ертөнцөд бараа нийлүүлдэг бүх эдийн засаг нь дампуурч эдийн засаг-улс төрийн сүйрэлд өртөх болно. Америк Хятадыг сөхрүүлье гэвэл хажуудаа байгаа Мексикийг өөд нь татахад л хангалттай юм. Хятадаас бүх үйлдвэрээ татаад Мексикт байрлуулчихвал ядуугийн улмаас хар тамхины дайнд шаналсан Мексик дороо л Хятад шиг босоод ирнэ. Латин Америкийн сая сая хямд хүч Хятадын орон зайг дор нь эзлээд авчихна. Энэ бол бодит үнэн. Монголын үржил шим муутай тал нутаг яавч Хятадын улсынхаа бүрэн бүтэн байдал, эдийн засаг, коммунист төрөө нурааж байгаад ч хамаагүй олж авах ёстой олз бишийг үе дамжсан бодлоготой цаадуул чинь мэдэхийн цаагуур мэдэж байгаа.

Казахстан бол хэзээнээсээ Оросын стратегийн зэвсэглэлийн туршилтын бааз, сансрын түшиц газар, үр тарианы нөөц талбай болсоор ирсэн. Өнөөдөр барууны хоригт орсон Оросын хувьд Хятадтай эн зэрэгцэх ач холбогдол Казакуудад ирж байна. Казакууд зүгээр л Хятад Оросын хилийн хооронд өөрийн зам, өөрийн тракаар тээвэр хийгээд л асар их ашиг олоод эхэлчихэж. Хятадаас Казахстанд нийлүүлсэн барааг тэд гаалийн бичиг баримтыг нь хувиргаад л Орост нийлүүлж түүнийг изоляцаас аварч байна. Энэ наймаа Орост ч, Хятадад ч ашигтай. Орос барууны хоригт орсон ч бараагаар тасрахгүй, Хятад барууны хоригт орсон Оростой шууд наймаа хийсэн болж харагдахгүй. 90-д оны бидний наймааны алтан үеээс хэдэн зуу, мянга дахин их эргэлт их ашигтай наймааг өнөөдөр Казахстан улс хийж байна. Нөгөө гео-эдийн засагчид үүнийг ойлгодог ч юм уу үгүй ч юм уу? Тэд тээврийн mode, төмөр замын өргөн нарийн цариг гэж хэрэлдэн цаг алдсангүй.  Казахстаны бас нэг онцлог нь араб, персийн ертөнцийг Оросын нутгаас зааглан тусгаарлаж байдаг.

Оросын цэргийн номлол, хамгаалалтын системд орон зай маш чухал үүрэгтэй. Орон зайг буй болгоход буфер улсуудын эдийн засаг ч чухал оролцоотой байдаг. Украины хямрал бол яг үнэндээ Европын зах зээлийг булаалдсан Орос байгалийн хий, Америк занарын хийн бизнесийн л тэмцэл. Украиныг барууныханд алдвал НАТО оросын хилд шууд тулж очих боломж үүснэ. Энэ бол Москвагийн хувьд хүлээн зөвшөөрөх боломжгүй аюул нь мэдээж. Украинаас сургамж авсан Орос ямар ч үнээр хамаагүй “ардчилсан”  Монголыг тойруулан дэд бүтцээ байгуулж зорилтот зах зээлдээ хүргэх замыг нэгэнт сонгожээ. Энэ нь нэг талаар Монголыг үл тоож байгаа мэт харагдах ч нөгөө талаар асар ихээр ойшоон болгоомжилж байгаагийн илрэл юм.

Монголчууд өнөөдөр С.Баярыг хараан зүхсээр, байр сууцыг нь илрүүлэн тоолсоор сууна. Түүний засгийн газрын байгуулсан Оюу Толгойг олгой толгойтой бүхэн л муулж байна. Үнэхээр С.Баяр Оюу Толгойг хөдөлгөж түүнд барууны сонирхлыг томоор оруулж ирээгүй бол юу болох байсан бол. Хувьцаа нь дэлхий биржүүдээр арилжаалагдаж үй олон америк, канад, австрали иргэдийн ашиг сонирхлыг оруулж ирээгүй байсан бол Путин, Ши 2-н найрсаг уулзалтын дараа л Монголын байдал асар харанхуй болж ирэх байсныг шуудхан хэлэх хэрэгтэй байх. Оюу толгой бол хадны завсар хавчуулагдсан халиуны зулзагыг няц даруулахгүй хамгаалахаар хадны завсар зоосон шаант юм байгаан шд. Оюу толгойн хувьд нэг ч төгрөг оруулахгүй байлаа ч Монголын тусгаар байдлын баталгааг нэг хэсэгтээ л хангалцах хүчин зүйл хэвээрээ үлдэнэ. Манайхан харин тэднийг хөөн туухаа больчихвол дээр.  С.Баярыг зөв юм хийсэн гэж Жэнкогийн хэлээд байдаг нь ч бас зөв юм.

Бидэнд Оюу Толгойн олгож байгаа үүлэн чөлөөний нар болсон ирэх 30-40 жилийн боломжоо ашиглан хөршүүдтэйгээ наймаалцаж, хэрэгтэйг нь худалдаж, хэрэгтэйгээ салгаж, ойлголцож, ойлголцохын хэрээр ойртон бас дэлхийн олон улсуудын ашиг сонирхлыг Монголд яаралтай хавчуулж амжих хэрэгтэй байна. Уул уурхайг Монгол хүний чадамжийг дээшлүүлж нэг монгол нэжгээд хөрштэйгөө тэнцүү өрсөлдөж чадах хэмжээнд хүргэхэд ашиглах шаардлагатай байгаа юм.

Бид хөршүүдээсээ болгоомжлон жийрхэх тусам л улам хөндийрнө. Хөндий хөршүүдийг давж хэн ч орж ирэхгүй. Гадны хөрөнгө оруулалт орж ирвэл Монголоос Хятадтай, Оростой хийх бизнес юу байна л гэж орж ирвэл ирэх байх. Гэтэл бид тэр хөршүүдтэйгээ түнжин муутай байвал гадны бизнест ч сайнаар нөлөөлөхгүй тул тэд орж ирэхээс болгоомжлох болно.

Бидний хувьд Оростой америкаар ярих гэдгээ болиод Оростой оросоор нь, Хятадтай оросоор ярих гэдгээ болиод австралиар ярьж сурах ёстой гэж үзэж байна. Ингэвэл бидний ойлголцолын зам нээгдэж Монгол Ерөнхийлөгч урд эгнээнд парад үзэх болно.

Монгол улс яаж ч хөгжлөө гээд Орос, Хятадаас холдон нүүх боломжгүй. Иймээс учраа эртхэн зөв ололцоод ашиг сонирхлоо хамгаалаад явах ганц л зам бидэнд бий. Тэдэнтэй юугаа ч наймаацахгүй гэвэл тэд авъя гэснээ л авна гэх байх. Харин худалдаж биш хурааж авах болох вий. Иймд чөлөөт худалдаа бол тусгаар тогтнолоо хамгаалах хамгийн зөв арга гэж үзэж байна. Харин Оросын ч, Хятадын ч цэргийг Монголын хил рүү хөдөлгөхгүй байж чадах, хөдөллөө гэхэд буцаан гарахаас өөр аргагүй болгож чадах Америк тэргүүтэй барууныхныг талдаа татах ганцхан арга бол ардчилал билээ. Ардчилалгүй улсыг хэн нэгэн нь эзлэхэд Америк саад болно гэж үү?

Маргарет Митчелийн “Салхинд туугдагсад” гэж зохиол бий. Уг зохиолд Рет Батлер умардынханд олзлоглоод байхдаа  харгалзагч нартайгаа покердон хожигдож өр тавьсаар амьд үлддэг. Мэдээж умардынхан түүнээс өрөө авахын тулд Батлерийг алахгүйг тэр сайн мэдэж байв. Түүний бодсоноор ч болж. Амьд хүн аргатай гэж Батлер шоронгоос гарч тооцоогоо дуусган цаашдын амьдрал бизнесээ цэцэглүүлдэг. Хэрэв Батлер харгалзагчдаа хожоод, яс үзэн тэнцээд байсан бол бусад федералууд шигээ олзны шорондоо л дуусах байв. Хожил дандаа хожил байдаггүй. Хожигдол ч бас хожил болох нь бий. Энэ бол Монголын хувьд ч хамаатай сургамжит түүх юм шүү