Sunday, October 15, 2017

Том төрөөс ухаалаг төрд шилжих нь

2013 оны 11-р сарын 5-ны өдөр


Монголын төр том ч байсан ухаалаг ч байсан үеийн он тоолол 800 жилийн тэртээ тоологдог ч энэ байдал улиран улирсаар бусдын вассал улс болох хүртлээ доройтон буурч, 1911 оноос арай гэж сэргэн ухаажиж эхэлсэн байдаг. 1911 онд анх 5 яамтай байгуулагдаж байсан засгийн газар өдгөө 15 яамтай 32 сайд, дэд сайдтай болж томорч. Өнөөдөр 1998 онд 9 яамтай байснаас даруй 3.2 дахин олон хүн ямар нэгэн сайдын ажил хийж байна.
Мэдээж төрийн зохицуулалтанд хамрагдах асуудал нэмэгдсэн. Тэхдээ өнөөдөр мөнгөгүйн гачаалд шаналан, гал алдаж, төсөв тасалдан, цалин тэтгэвэр тэтгэмж хоолой дээр тээглэчихээд байсан 90-д онтой харьцуулахад засгийн өмнө хүндрэлтэй асуудлууд маш цөөрсөн байгаа. Үүний зэрэгцээ олон монголчууд улаан паспортынхоо хэргийг гаргаж маш олуулаа юм үзэж, нүд тайлсан. Үүнтэй зэрэгцээд төрдөө тавих шаардлага ч өндөрсөж, төрийг хөгжлийн хөдөлгөгч хүчин байхыг шаардах боллоо.
Олон ч монгол залуус барууны эрдмийн уурхайнуудад knowledge-mining хийж ирсэнээр үл мэдэхийн зовлонгоос монголчууд ангижрах боломжийг их багаар нээж байна. Зарим нь эх оронд нь тэдний потенциалыг ашиглах чадах боломж бүрдэхийг хүлээн харзнаж тэндээ байсаар л бн. Эх орондоо ч барууны шилдэг технологийг тэднээс дутуугүй эзэмшсэн залуус олон болжээ.
Гэвч төр маань асуудлын өсөлтийг орон тооны өсөлтөөр шийдэх чиглэл рүүгээ явж бн. Улс хөгжихийн хэрээр асуудал нэмэгдэх нь ойлгомжтой. Тэгвэл бид асуудал бүрийн тоогоор төрөө механикаар томруулсаар, данхайлгасаар л байх ёстой юу?

Төр яагаад томордог вэ? Гэдгийг мэдэхээсээ өмнө төр гэж яг юу болохыг ойлгох хэрэгтэй. Төр гэж яг юу вэ. Маш товчоор хэлэхэд төр бол хүн+цаас юм. Монголд бол төр нам+тендер болчихсон байж байна. Дараахь 4-хөн хүчин зүйлээс болж төр томорч данхайж бн.

1. Төрд мэдлэг орж ирэхгүй байна. Төр улс төрчид, популистууд, арын хаалганыхан, чадваргүй шимэгчдийн олноороо үүрлэдэг газар болоод олон жил болж. Тэд нь ажлын байраа хадгалахын тулд шинэ санаа, шинэ мэдлэг тээгчдийг хавчин гадуурхаж, төрийн албанаас зугатаахад хүргэж бгаагаас төрийн чадамж сайжрах биш муужрах талруугаа улам л яваад байгаа юм. Энэ байдлыг хуучин хамтарсан засгууд ч, шинэчлэлийн засаг ч шинэчилж салхи оруулж чадахгүй байна. Нэгэнт шинэ мэдлэг, шинэ санаа орж ирээгүй, хуучинтайгаа зууралдсан засагт нэмэгдэж байгаа нийгэм эдийн засгийн олон асуудлын шийдэл дээр ажиллахад орон тоог механикаар өсгөхөөс өөр зам үлддэггүй. Шинэ мэдлэг, чадварлаг кадрууд бол дараагийн маш чухал зүйлийг хийх гол хүчин нь байдаг. Мэдлэгийг төрөөс үргээснээрээ бидэнд маш хэрэгтэй цаас боловсруулах ажлын фронтоо үгүй хийж байна. Учир нь цаасыг хүн л хийдэг. УИХ гишүүд хууль баталдаг ч тэр хуулийн бичдэг, боловсруулдаг эксперт мэргэжилтнүүдийг бид үнэлж сураагүй байна. Дүрэм стандартыг сайжруулна гэж байгаа ч бас л үүнийг бичдэг мэддэг хүмүүс популистуудын сүүдэрт даарсаар олигтой хөдөлж ч чадахгүй байна. Энэ байдлыг өөрчлөх хэрэгтэй.

2. Төрд цаас дутаж байна. Төрийн албан хаагч, түмний үйлчлэгч болж хувирах үндсэн нөхцөл нь цаас. Цаасаа дутуу хийсэн газарт л олон дарга төрдөг. Цаасаа гүйцэд сайн хийсэн газарт дарга биш public servant-ууд байж байдаг. Төрийн цаас бол хууль, дүрэм, заавар, чек лист, маягтууд. Авилгалтай тэмцье гэвэл эхлээд төгс байдлаар боловсруулагдсан цаас л бий болгох хэрэгтэй байдаг. Учир нь тэр цаасан дээр төрийн албан хаагчийн хийх үйлдэл, гаргах шийдвэр нь урьдчилан бичигдсэн байх ёстой. Тэгээд тэнд бичигдсэн шийдвэрийн процессийг хийх байгаа хүнийг public servant гэж нэрлэх нь зөв. Харин өөрөө шийдвэр бодож олдог хүнийг дарга гэхээс өөр нэрлэхэд хэцүү. Монголын хувьд цаас нь төгс биш байгаагаас тэднийг системчлэж, IT–жүүллэхэд хүндрэлтэй хэвээр байна. Төр нэгдсэн байдлаар мэдээлэлийн дата баазтай болох процесс маш удаашралтай хэвээрээ л байна. Мэдээж энэ чиглэлд олон алхам хийгдсэн боловч одоо байгаа цаасны хэмжээнээс хэтэрч чадахгүй нь ойлгомжтой. Зөв цаас, зөв IT хосолсон ажлын орчин төрд бий болж байж л хүнд суртал, авлигал устаж төрийн данхар байдал арилах юм.

3. Төрийн шуудангийн системийг ашиглахгүй байна. Монгол төр дэлхийд буухиа шуудан санаачилсан анхны төр хэрнээ төрийн байгуулага дээр очерлож асуудал хөөцөлддөг соёлоосоо салж чадахгүй байна. Монгол даяар шахуу хаягжилт тодорхой бус, төрийн шуудан хагас ажиллагаатай байгаа нь хүнд суртал, авлигал гаарч, төр данхайхын бас нэг үндэс болж байна. Бид хаягжилтаа цэгцэлж, төрийн шуудангаа жинхэнэ утгаар нь ажиллуулж чадахгүй бол төрийн данхайлтаас хаашаа ч бултаж чадахгүй байсаар бх болно. Иргэд интернетээс холбогдох материалын жагсаалтыг өргөдөлийн маягтын хамт татаж аваад л хөөцөлдөх асуудлаа шуудангаар, эсвэл онлайн хэлбэрээр илгээж сураагүйгээс хаа сайгүй дарга, албатын үүд сахьсан очер, цаг үрсэн хүнд суртал, төрийн орон тооны өсөлт газар авсаар бгаа юм. Үндэсний баялаг бүтээх хичнээн цаг зав төрийн байгууллагын корридорт үрэгдэж байгааг тооцсон тооцоо гаргавал аймшгийн тоо гарах нь бараг ойлгомжтой. Бид хот байгуулалт, засаг захиргааны бүтцээ шуудангийн зөв систем тойруулж бодож хийдэг болох хэрэгтэй. 

4. Засгийн бүтэц тогтворгүй байдгаас төр мэргэшиж амжихгүй, мэргэшиж амжихгүй байгаагаас ухаалаг төр болж хувирахгүй байна. Бид олон жил парламентын сонгууль бүрийн дараа засгийн бүтцээрээ оролдоод сурчихаж. Одоо энэ байдалд цэг тавих цаг нь болсон гэж бодож байна. Засгийн эрхийн төлөө намууд бүгдээрээ сууж ярилцаж байгаад яамдыг тодорхой цаг хугацаагаар хөдөлгөөнгүй байгуулах хэрэгтэй. Ямар нам засаг авахаас үл хамаараад 20 жил нэг бүтцээр засаглаад үзвэл их дэвшил гарна даа. Яам тамга нь 4 жилд нэг удаа хөзөр шиг холилдчихдогоос төрийн алба мэргэшиж чадахгүй дундаас нь хийдлүүд их гараад байна. Эхний жилд нь яамаа төвхнүүлж халаа сэлгээ хийсээр өнгөрдөг бол дараа жилд нь халагдсан солигдсон улстайгаа шүүхдэлцэн, эргэж буцсаар барж байна. 3 дахь жилээс арай гэж тогтворжоод байж байтал 4 дэх жилд нь сонгуулийн уур амьсгал ороод дараагийн шилгээлтэнд бэлдээд бээцийчихэж байна. Энэ яамдууд. Ийм байхад төрийн залгамж чанар, бодлогын хэрэгжилт ярих маш хүнд. Батлан хамгаалах яам, Гадаад харилцааны яам 2 л 1911 оноос хойш тогтвор сууршилтай ажиллаж байгаа бүтцүүд. Тэнд сайд солигдож л байдаг, төрийн ажил цаг шиг л явж байдаг. Монголын улс төрийн намууд яриад байгаа шигээ улсынхаа хөгжлийг 20-30 жилээр харж чадсан л юм бол нийлж суугаад засгийнхаа бүтцийг 20 жилдээ хөдөлгөөнгүй болгоод орхимоор байгаа юм. Яамдууд нь бужигнаад, түүнийг дагаад төрийн албан хаагчдын ажлын байр бужигнаад байдгаас л төрийн хүмүүс олноороо ямар нэгэн улс төрийн хүчнийг дагаж гүйхээс аргагүй байдалд ороод байгаа юм. Чухам эндээс л бүх нийтийн улс төржилт эхэлж байна. Энэ сөрөг үзэгдэлийг тогтвортой засгийн бүтцээр л зогсоож чадна АНУ-д Эйзэнхауэрээс хойш 14 яамтай явж ирсэн. 9/11-с хойш Homeland Security яам л нэмж байгууллаа. Энэ хооронд БНН, АН-ууд ээлжлэн засаг барьсан. Шинэ Зеланд Сүүлийн 20-д жил засгийн бүтцээ оролдсонгүй. Бараг салбар бүр нь өөрийн яамтай ч засгийн газрын нэг гишүүн 3-4 яам толгойлоод явдаг юм байна. Энэ нь яамдынхаа мэргэшсэн байдлыг нэмэгдүүлэхэд ч хэрэгтэй бололтой. Өнөөгийн монгол улсын яамд гэж салбарын мэргэшсэн байдал гэхээсээ илүү баахан монитор, хяналт, тамгын бүтцүүд давамгайлж байгаагаас улс төрийн томилгоогоор орж ирсэн сайдынхаа санаачлага, мэдлэгийн цараанаас цааш салбар руугаа гүнзгийрч чадахгүй байгаад байна.

Засгийн газрын чиг үүрэг дараахь байдлаар хувааридагдаж баймаар юм байна.
Ерөнхий сайд,
Бодлогын яамдууд- төрийн бодлого, ялсан намын мөрийн хөтөлбөр, эдийн засгийн зохицуулалт
Чиглэлийн Яамдууд –салбарын эдийн засгийн зохицуулалт,
Агентлагууд- Public safety and security буюу аюулгүй ажиллагаа болон бусад тусгай үйлчилгээ
Тусгай сангууд (USTDA, WB гэдэг шиг), NGO outsourcing, олон нийт - тендер, бүтээн байгуулалт.

Яамдууд хамгийн түрүүнд тендерүүдээ төрийн бус байгууллагууд, ашгийн бус сангуудаар дамжуулан олон нийтийн шууд хяналтын доор зохион байгуулдаг болчих хэрэгтэй. Ингэж чадвал төрийн данхайлт даруй 30-40 хувиар буурна. Төрийн яамдын өрөө тасалгааны ихэнх нь тендерийн материал хянасан, судалсан, ярьсан, лоббидсон, нударган дотроо наймаацсан түшмэл хиагаар дүүрэн байна. Яамдууд намынхаа эдийн засгийн бодлогыг хэрэгжүүлэх хэмжээний судлаач, экспертүүдийг маш хангалттай цалингаар урьж, соронздож ажиллуулдаг судалгааны хүрээлэн шахуу байх ёстой ба аж ахуйн үүргүүдээсээ татгалзах ёстой байх. Гэтэл аж ахуйн яамд болоод хувирчихсан байгаагаас төр данхайсаар. Учир нь төрийн аж ахуй эрчимтэй данхайж байгаа.

Smart буюу ухаалаг төр бол ой санамжтай, дата баазтай, мэдээлэл боловсруулах чадвартай, асуудлын шийдэлийн нөөц хувилбаруудтай, зардал багатай төр байдаг. Энэ бол зөвхөн маш зөв бүтэцтэй IT –ийн платформтой хослууж байж л боломжтой болно. Мэдээлэлийн технологи, эрх зүйн зөв зохицуулалтын түрэлтээр л түшмэд, дарга нарыг байранд нь тавих боломж байдаг. Бид үүнийг үр дүнг харсан. Зөвхөн сонгуулийн саналын машин л гэхэд ардчилалд том хувь нэмэр орууллаа. Үүнтэй яг адилаар төрийн хүнд суртлыг халах багаж нь Ай-Ти, зөв эрх зүй. Өөр багаж дэлхийд одоохондоо байхгүй байна.

Засаг ямар бүтэцтэй байвал зөв бэ?
Засгийн бүтцийн боломжит хувилбарыг гаргах, хууль дүрмүүдийг системчлэн коджуудах нь замбараатай засаглах, цэгцтэй зохицуулах үндэс нь юм.
Эрх зүйн актуудыг бүлэглэн коджуулах, тийм коджуулсан бусад орны жишгийг үлгэрлэн өөриймшүүлэх нь нэн чухал. Гол нь цаг хэмнэх, хийдэл гаргахгүйгээр асуудлыг зохицуулалтанд хамруулах маш ач тустай бдаг.
Засгийн бүтцийг гаргахдаа тэр коджуулсан эрх зүйн системд нийцэж ажиллах, ялангуяа ажлын бичиг баримтууд тухайлбал manuals, inspection and certification handbooks, administrative procedures зэргийг хуулбарлан өөриймшүүлэхэд эвтэйхэн байдлаар байгуулбал засаг төр цэгцрэхэд нэн тустай.

АНУ-н 15 яамтай, эсвэл Английн системтэй улсуудын 30 орчим яамтай ч цөөн засгийн газрын гишүүнтэй тогтолцооны аль нэгийг үлгэрлэн авбал илүү дөхөмтэй юм. Учир нь яам сайдын тоо чухал биш, гагцхүү тухайн яам байгууллагын цаасуудыг хуулбарлан загварыг дагаж өөриймшүүлэхэд ижил үүрэг зорилготой бүтэц бх нь тустай гэж бодож байна.

АНУ 15 яамны жишгээр ийм бүтэц байхад буруудахгүй санагдаж байна. Ядаж процедур, програмууд, полиси-г нь хуулбарлах үлгэрлэн дагаж хэрэгжүүлэхэд ч дөхөмтэй байх болов уу

Ерөнхий сайд
ЗГХЭГ (Office of the President гэдэг шиг)
1. Гадаад яам (State Dep’t)
2. БХЯ (DoD-Pentagon)
3. Хууль зүйн яам (DoJ)
4. Дотоодын аюулгүй байдлын яам (DHS)
5. Боловсролын яам (DoEducation)
6. Эрчим хүчний яам (Do Energy)
7. Тээврийн яам (DoT)
8. Хөдөлмөрийн яам (DoL)
9. Хот төлөвлөлт, орон сууцжуулалтын яам (DHUD)
10. Хөдөөгийн хөгжлийн яам (DoA)
11. Эрүүл мэнд, нийгмийн үйлчилгээний яам (DHHS)
12. Байгалийн нөөцийн яам (Do Interior – байгалийн нөөцийн мэнэжмэнт (хамгаалалт, ашиглалт), Байгаль хамгаалах чиг үүрэг нь илт давамгайлсан байдаг)
13. Худалдаа, эдийн засгийн яам (Do Commerce)
14. Сангийн яам (Do Treasury )
15. Cоёлын өв, спортын яам (DVA –н оронд байж болох)


Монголчууд яам газруудын нэрийн задалж дэлгэрүүлж бичих тусмаа хамрах хүрээ, ажлын scope-г нь хязгаарлаж өгмөөр байгаа юм.  Дотоодын аюулгүй байдлын яам нь бидний урьд нь хэрэглэж бсан ногоон малгайтнууд биш гааль, хил, атг, airport security services, онцгой байдал зэрэг цэрэгжсэн үйлчилгээний бүтэц байвал тохиромжтой санагддаг. Харин цагдаа бол хууль зүйн яамаа дагах нь зөв байх.
Эдгээр саналуудыг болгооно уу