Гочоогийн тав дахь тавилан

2040 оны 2-р сарын сүүлээр Гочоо өвгөн эмгэн Цангисын хамт Нийслэл Хар Хорин хотоос Монгол Улсын бизнесийн төв Улаанбаатар хотод байх хүү Даваатулгындаа зочлохоор гэрээсээ гарав. Хар Хорин- УБ хооронд 2 цаг тутамд нислэгтэй байх тул тэр замдаа саатсангүй. Ирэх 5 жилээс хурдан галт тэрэг тавих төлөвлөгөө яригдаж байгаа ч хуримтлалыг хамаагүй үрэхгүй зөвхөн шинэ технологид зарцуулах бодлогоос болж хойшлогдож байгаа сураг дуулдана. Гочоо, Цангис нар онгоцонд сууж 40 минут хүрэхгүй нисээд буулаа. Нийслэл Хар Хоринд Азийн өвлийн наадам зохиогдон хөл хөдөлгөөн эрс нэмэгдсэн тул Улаанбаатарыг зорьж эрүүл агаарт нам гүм дүүрэгт хэд хоног амрахаар ирээд буй нь энэ юм. Хүү Даваатулга нь Зайсангийн аманд Богд уулын хаяанд байх Технологийн Их Сургуулийн монгол профессоруудын нэг бөлгөө. Монгол Улс уг сургуулийг 2024 оны сонгуулийн дараа зориглон барьсан юм билээ. Өдгөө тус сургуульд 15000 гаруй оюутан сурдаг бөгөөд үүний 30 гаруй хувь нь Америк, Япон, Европоос ирсэн оюутан, судлаачид байх бөгөөд багш профессоруудын тал хувь нь Монгол, нөгөө тал нь улс бүрээс цугласан шилдэг эрдэмтэд байх ажгуу. Хүү нь сургууль дээрээ зарим нэг хугацаатай ажил амжуулах байсан тул аавыгаа нисэх буудал дээр тосуулахаар машинаа  явуулж, долоон буудал дахь гэртээ хүрэх замаараа өөрийг нь дайрч авахыг хүссэн билээ. Гочоо Цангис хоёр нисэх буудлын зогсоол дээрээс хүүгийнхээ машиныг нэлээн хайсны эцэст олоод, иргэний үнэмлэхээ мэдрэгчид нь уншуулснаар хаалгыг нь нээж ачаа бараагаа хийн, арын суудалд нь тухлацгаав. Машины цонхон дээр тодрох газрын зурагнаас хүүгийнхээ байх хаягийг дарсанаар машин өөрөө хөдлөн шууд 6 урсгалтай хурдны замаар давхисаар Богд уулын арын зам руу орж Зайсангийн аманд ирэв. Энэ уулын аманд Гочоо 20 гаруй жилийн өмнө Богд уулын дугуй цагаан хэмээх чөлөөнд хүрэхээр ирж байсан бөгөөд тэр үед хэдэн муухай гэр, архины шил, ашигласан бэлгэвч овоорсон хогийн цэг шахуу том хашаа байсныг бүүр түүрхэн санав. Өнөөдөр байдал огт өөр болжээ. Эртний Ром, Готын барилгуудын  хэв загварыг шингээсэн орчин үеийн маш том кампус сүндэрлэж, үй олон оюутан залуус хуучны Европ загварын чулуун гудмуудаар нь дээш доош хичээлдээ гүйлдэж, их сургуулийн цэнгэлдэх хүрээлэнд оюутнууд, тамирчид бөмбөгтэй хоккейн бэлтгэлээ хийж байхыг анзаарав. Машин явсаар яг хүүгийнх нь байрлаж буй Компьютор-Электроникийн сургуулийн барилгын гадаа ирж зогсоолд зогсов. Хүү нь ч бууж ирлээ. Даваатулга арын хаалгыг нээж ээж, аавдаа үнсүүлээд машиныхаа жолоон дээр сууж гэрийн зүг хөдлөв. Зайсангийн амнаас Долоон буудал хүртэл 15 минут л явлаа. Хурдны замууд, машин бүрд холбогдсон замын хөдөлгөөний зохицуулалтын смарт системийн дүнд түгжрэл бараг байхгүй болжээ. Гочоо энэхэн зуур тэр жил Энхтайвны жижигхэн гүүрийг давах гэж 2 цаг утаанд түгжирснээ санав. Улаанбаатарт 1 сая орчим хүн амьдрах бөгөөд өмнө байсан хүмүүсийн бараг тал нь Шинэ нийслэл, Дархан Эрдэнэтийн аж үйлдвэрийн төвүүдийг бараадан нүүцгээсэн байна. Нөгөө талын тал нь Улаанбаатрын дагуул хотуудаар таран байрлажээ.  

Хуучин хүүхдийн парк байсан газарт Улаанбаатрын CBD (central business district) сүндэрлэнэ. Тээр жил Наранхүү хэмээх бизнесмэн эр ярьж хэлж байснаа гүйцээж 60 давхар цамхаг барьсан нь содон харагдна. Энэ нэг км кв хүрэхгүй газарт Английн бизнесийн хууль үйлчилдэг болоод даруй 15 жил болжээ.  Дубайн бизнес хөрөнгө оруулалт татахын тулд тусгай багахан газарт Английн хуулийн систем олон жилийн өмнө тогтоосон аргыг монголчууд хожуу ч гэсэн ойлгож хэрэглэсэн нь энэ ажээ. Энэ дүүрэгт хийгдэж буй бүх бизнесийн гэрээ хэлэлцээрүүд, заргууд Английн шүүхээр шүүлгэж, Common law системийн зарчмуудын хүрээнд шийдэгдэнэ. Энэ шийдлийн дүнд энэ багахан газар азийн санхүүгийн боломжийн төв болж хөгжиж чаджээ.

Хааяа нэг зөрж өнгөрөх ачааны том тэргийг эс тооцвал зам дээр бензин, дизель тэрэг ганц ч харагдсангүй. Хальтиргаа гулгаа, утаа униар гээч юмс ч бас домог болжээ. Даваатулга нарны зай хураагуур дэвсэж хийсэн өөрөө халдаг төв замаар давхисаар гэрийнхээ гадаа ирж гаражийнхаа хаалгыг алсын удирдлагаар онгойлгон оров. Гараажид нь Гочоогийн бэр Сартуулхан орж ирж Гочоо Цангис нарыг тосон буулгаж үнсүүлэв. Даваатулга машинаа цэнэглэхээр залгуурт нь залгаад тэдний араас ачаа тээшийг нь барин орлоо.

Гочоогийн хүүгийнх энэ байшинд хэдэн сарын өмнө нүүн орсон билээ. 2030 оноос хэрэгжиж эхэлсэн Засгийн газрын урт хугацааны хөтөлбөрийн үр дүнд баригдсан шинэ технологийн смарт байр сууцнуудын сүүлчийн ээлжийн барилгад тэднийх өнгөрөгч 7 сард наадмын өмнөхөн нүүж орсон юм байна.  Энэ барилгаууд баригдаж дууссанаар Утаагүй Улаанбаатар хэмээх Монголыг өөрчилсөн нэг үндэсний нүсэр хөтөлбөрийн үндсэн шат өндөрлөсөн юм.

Гочоо  цай уун яриа хөөрөө үүсгээд босон хүүгийнхээ амьдралыг сонирхон сонжиж, шинэ хороололын эргэн тойрныг харахаар цонхоор шагайв. Тэртээ урд Богд уул дүнхийдгээрээ дүнхийж, ойрхон өнгөрөх хурдны замаар үйл олон цахилгаан тэрэг нааш цааш сүлжилдэн давхина.

Гэрийн цонх, хана, дээвэр тэр чигээрээ цахилгааны үүсгүүр ажээ. Өрөөний дулааныг автоматаар тохируулах агаад цахилгаанд хэмнэлттэй халаалтын иж бүрэн систем гэрийг нэгэн жигд дулаацуулан тавлаг орчныг үүсгэх ажээ.

Гочоо хүүтэйгээ бэртэйгээ ач охинтойгоо зочны өрөөний буйдан дээр тухлан сууж үдшийн мэдээ сонирхов.  Мэдээгээр Хар хоринд болж буй Азийн өвлийн наадамаас гадна ОХУ-д өгөх хөнгөлөлтэй зээлийн хэлэлцээр, Хятадын баруун мужуудад байх гангийн үйлдвэрүүдэд хөрөнгө оруулах эсэх тухай асуудал яригдсан хэвээрээ л байх ажээ. Мөн дэлхийн биржүүд дээрхи Монголын хувьцаануудын хэлбэлзэлийг тусдаа үзүүлж сүүлийн 5 жилд гарсан эдийн засгийн тогтвортой өсөлт нь хөрөнгө оруулалтыг хэрхэн нэмж байгааг харуулж байх юм.

Дараа нь хуучны баримтат кино үзэв. Хориод жилийн өмнөх хуучны түүх гарч байна. Улаанбаатарын утаа, түгжрэл, улс төржилт, эдийн засгийн хямралын эргэлтийн цэг яг хэзээ болсныг уянгын халилттай ч учир логиктой хүүрнэн өгүүлэх ажээ.

Кинонд юу өгүүлсэнийг, Монгол хэрхэн өндийсөн түүхийг танд сонирхуулахаар доор сийрүүлэн бичсүгэй.

Кинонд өгүүлснээр Монголын амьдрал тэртээ 2017 оноос, бүүр тодруулбал Мичин жилийн хатуу өвөл, хаврын их хуурталтаас үүдсэн их ухаарлаас өөрчлөгдөн хувирч өнөөгийн дүр төрхөө олжээ.  2017 оны өвөл Монголчуудын хувьд хатуу өвөл болжээ. Эдийн засгийн хямрал, их өр, зээлэндээ унжиж хатуурхсан 2 их хөршийн даажигнал,  хэцүү цагт нүүр буруулан мартсан 3 дахь хөршүүд. Дэлхийн байдал дайн самууны ирмэг дээр.  Малчдын амьдрал хааяа нэг зудтай, хотынхны амьдрал хаа сайгүй утаатай. Улс даяараа л нэг тийм гундуу, унтуу. С.Зоригийн хэрэг гэгдэх олон жил яригдсан хэргийг тэр өвөл ‘илрүүлэн’  тулган шийдсэн шүүх хуулийнхны нүдэнд өртөж шүдэнд нь зуугдаж дараагийн том дуулиант хэргийн хомрогонд хэлмэгдэхээс эмээсэн бизнесийнхэн, өөрөөр сэтгэгчид. Нэг тийм л түгшүүртэй, түвэгтэй улс 2017 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуультай золгосон байдаг. Гэвч бас л аз дутаж ээлжит популист авилгал, тэнэглэлийнхээ невалд 4 жил зогсохоор гараад ирсэн байна.  Үүнтэй зэрэгцээд ардчилал, хөгжил дэвшлийн хамаг найдвараа тавьж, итгэл илгээн харж байсан Ардчилсан Нам нь хэсэг дээрэмчид, луйварчдын гарт орсноор олон хүний итгэл, өөдрөг үзэл унтран сарних нь тэр. Монгол Улсад ардчилал, хөгжлийн төлөө тэмүүлэх шинэ улс төрийн хүчин бий болох том орон зай Ардчилсан Нам ардчилалынхаа зарчмаас ил тод ухарсанаар ингэж үүсчээ. Шинэ Ерөнхийлөгч ч өмнөхийнхөө өрөөсөн дугуй болохыг анзаартал бас дахиад нэг жилийн хугацаа өнгөрсөн байна. 

Тэгэж тэгэж улс орны эдийн засгийн мухардал дээр нам төрийн мунхаглал улам нэмэгдэхийн хэрээр үндэсний сэхээтнүүдийн олон жил аядуу намжмал байсан эгдүүцэл зэвүүцэл сэргэж иржээ. Хүний бие махбодь хүртэл гадны вирусыг эсэргүүцэн халуурч дардаг тэр дархлаа шиг олон нийтийн нүд гэнэт нээгдэн, жигшил зэвүүцэл оргилон ундарсан байна.  Гэвч энэ эгдүүцэл ахиад л хувьсгалд хүрч популистуудын олз болон улсаа самарсангүй. Оюунлаг залуус ухаалаг шийдэл олжээ.  

2018 оны эцсээр олон жил улс төрөөс холуур явсан ном эрдэм, нас жигдэрсэн сэхээтнүүд нэгдэн нийлж 2000 орчим шилдэг гишүүнтэй Ардын Ардчилсан Намыг байгуулжээ. Уг намын гишүүнд ёс суртхууны маш өндөр шалгуур эхнээсээ тавьжээ. ААН-д МАН, АН-ы удирдлагын бурангуй, авилгалч, мунхаг мөн чанараас дайжсан олон гишүүд дэмжигчид ирж нэгдэн нийлж дэмжихээ илэрхийлсээр маш богино хугацаанд үндсэний хэмжээний нөлөөтэй хүрээлэлтэй улс төрийн хүчин болж амжив.

2020 оны сонгуулиар төр эргэсэн юм.  Ардын Ардчилсан Нам 73 суудал авчээ.

Тус бүрдээ 30 олонд танигдсан шилдэг сэхээтнүүдийн багтай ААН-н нэр дэвшигчид 76 тойрогт авилгалчид, популистуудыг бужигнуулан, бажгадуулсаар, үнэнийг нь илчлэн ичээсээр, ухаалаг шийдлүүдээ олонд хүргэсээр илт давуугаар ялав. Ард түмэн МАН АН-с залхсанаа, хууртаж ханасанаа шинэ улс төрийн хүчинд өгсөн саналаараа ил тод ийнхүү зарлав.  МАН 2 суудал авч, АН-д 1 суудал ноогдсон байна. Ардын Ардчилсан Намын ялалтын нууц нь мөрийн хөтөлбөртөө хэзээ ч намчирхахгүй, салбаруудад мэргэжлийн хүмүүст боломж олгоно, merit шалгуурыг хатуу мөрдөнө, алсын хараатай хөгжүүлнэ гэж амласанд байжээ. Мөн салбар салбарын хамт олондоо хүлээн зөвшөөрөгдсөн шилдэгүүд тэдний нүүр царай болж Олон жил намчдад ноолуулж нуруугаа авахуулсан морь шиг болсон олон түмэн 2000 гаруйхан гишүүнтэй шинэхэн намд ийнхүү итгэж төрийн жолоог атгуулах нь тэр.   

ААН үнэхээр л эх оронч сэхээтнүүдийн нэгдэл байлаа. Тэд МАН, АН-ын жишгээр сонгуулийн дараа бялуу булаалдан хуваах тэмцэлд орвол энэ улсын өндийлгөх алтан боломжоо тавьж туухаа сайн мэдэж гүнээ ухамсарлаж байлаа.

ААН ялмагцаа 7 хоногийн дотор УИХ-г хуралдуулж УИХ удирдлагаа сонгож,  ЗГ-аа байгуулав. Тэдэнд бэлэн төлөвлөгөө байжээ. Тэд маш шуурхай байлаа. Анхны эмэгтэй Ерөнхий сайдаар Stanford Engineering-н төгсөгч залуухан бүсгүй томилогдов. Эмэгтэй хүнийг төрийн маш өндөр суудалд суулгасанаасаа ААН хуйвалдаанаас хол нам гэдгээ анхныхаа үйлдлээр ард түмэн, гадаад ертөнцөд тунхаглан харуулж чадсан байна. Мөн Silicon Valley-тай хамтран ажиллахад шинэ ерөнхий сайдын үүрэг нөлөө асар их байхыг бодолцжээ. Кабинет нь ч мини Сингапурын ЗГ шахуу болж Монгол Улсын түүхэн дэх хамгийн өндөр боловсролтой засгийн газар бүрдэв. 

ААН-ын бүлгэмүүд өмнөх 2 жилд боловсруулсан хуулийн 50 багц эрх зүйн шинэчлэлийн төслүүдээ эхний чуулганаараа амжуулан баталж дуусгав. Залуус бүтэн 2 жилийн турш нам дотроо хэлэлцээд бэлдчихсэн байсан тул цаг алдсангүй. Ерөнхийдөө Шинэ-Зеланд, Куинсландийн хууль дүрмүүдийг иж бүрнээр нь хуулан өөриймшүүлэхээр бэлдсэн тул шийдэлд хийдэл бараг алга байлаа. Бэлдсэнээ ёсчлох эрх ард түмэн олгосон тул ёсчлон батлаад ажилдаа орцгоож. Засгийн газарт тэдгээр шинэчлэлтийг хэрэгжүүлэх л ажил үлджээ.

Уг эрх зүйн шинэчлэлтээр хүний эрх, бизнесийн орчныг онцгойлон сайжруулжээ. Мөн төрийн бужигнуулдаг хар практикуудыг нэгмөсөн цэгцэлж Ерөнхийлөгчийн эрх мэдлийг Үндсэн Хуулийн хэмжээнд нь бараг  шахуу буцаан оруулав.

Шүүх хуулийн шинэчлэлийг шинэ хуулийн орчноор дамжуулан хүчээр хийлээ. Шүүгчид, прокурорууд, мөрдөгчдийг барууны их сургуулиудад бодлогоор үе шаттайгаар  номын дуу сонсгож сэтгэхүйг нь хүчээр шинэчлэв.

Хөдөөг намаас салгаж, хууль эрхийн шинэчлэл эхлүүлсэн ААН-ы нэр дэвшигч Энхбат 2021 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялав. Тэр ерөнхийлөгч болмогцоо өөрт нь хуулиар олгосон олон бүрэн эрхээс татгалзаж, ерөнхийлөгчийн эрх мэдлийг хязгаарлах хуулиуд өргөн барисан юм. 

Засаг байгуулагдсанаас хойш сарын дараа л гэхэд яам агентлагуудад професионалууд эргэн дүүрч, эрдэм боловсролтой залуус туршлагатай ахмадуудынхаа хамт салбар бүрийн хөгжлийн төлөвлөгөөн дээр илүү цагаар сууцгааж эхэлжээ. Мэргэжлийн салбарт намчирхахыг хуулиар хориглов. Улс төрийн шахаагаар төрд орсон хүмүүст мэргэжлийн шалгуураар дахин орох боломж олгов. Тэнцээгүйд нь хөдөлмөрийн хуулийн хамгаалалт хамаарахгүй болгож өгсөнөөр төр намчдаас цэвэрлэгдэв. Эдийн засгийн зохицуулалтын албан тушаалтнууд л намын харъяалалаар солигдох боломжийг үлдээв. Төрийн агентлагууд улс төрөөс ангижирмагц үндсэн үүргээ дэлхий жишигт хүргэхээр шамдав. Олон дүрэм стандартыг хуулан өөриймшүүлж эхэллээ. Стандартын өсөлтийг дагаад амьдралын норм чангарч, бүтээн байгуулалтуудын гүйцэтгэл сайжрав..

Хөгжлийн төлөвлөгөөн дээр бүгд намчирхалгүй ажиллалаа. Өмнө нь намчирхан хавчиж байсан олон хүнийг ичтэл нь талдаа татаж төрд зүтгүүлэв. Хоёр л шалгуур тэр шинэчлэлд Засгаас тавьж. Efficiency and Practicality. Том зорилттой уялдаагүй үл бүтэх тэнэсэн зорилтууд тавьж төлөвлөөгүй бүтээн байгуулалтанд мөнгө үрэхийг хориглов.

Боловсролын шалгуурыг тэргүүн зэрэгт тавиад эхэлмэгц бүх нийтээрээ чанартай боловсролд тэмүүлэв. Яг өнгөрсөн зууны 70-80-д оны үе шиг. Гэвч боловсролтой иргэн дутмаг болох нь эхний томилгоонуудаас л харагдаж эхлэв. Яг хэрэгтэй мэргэжлээр бэлтгэгдсэн хүн тэр бүр байсангүй. Энэ асуудлын шийдлийг уул уурхайн гэрээнүүдтэй уяж өглөө. Монголоос уурхай эзэмшиж, олборлож байгаа улсын засгийн газрууд 100-с доошгүй бакалавр, 30-с цөөнгүй мастерийн тэтгэлэг гаргах тохиролцоонд ЗГ хүрэв. Монголд уул уурхайн компанитай улс орнууд компаниудынхаа олж буй ашгаас татвар авдаг тул зөв харж инээн буруу харж уйлсаар Монголын Засгийн газрын саналыг зөвшөөрлөө. 2022 онд ганцхан жилийн дотор 2000 хүүхэд барууны их сургуулиудад мэргэжил эзэмшихээр явсан нь социализмын оргил үеэс давсан үзүүлэлт байлаа. Үүний зэрэгцээ дэлхийн жишигт хүрсэн үндэсний их сургууль байгуулж, олон түүхий сургалтын төвүүдийг хумих шийдвэр гаргав. Академик стандартыг дэлхийн жишигт хүргэж чангаруулахыг боловсролын сайдад даалгажээ. Орчин муу байх цаг зуурынх, академик соёл сайн байх ёстой гэсэн шаардлага гаргаж дэвшүүлэв. Хувийн их сургуулиудад хугацаатай үүрэг өгч хөдөөний сум суурин руу нүүх болзол тулгалаа. Түрүүлж шийдсэн нь байгаль сайтай суманд сайхан кампусын газар авах боломж байсан тул олон сургууль алгуурласангүй. Эрсдэлээ үүрээд нүүж эхэллээ. Улаанбаатрын их сургуулийн тоог 3-р хязгаарлав. Улаанбаатрын утаа энэ үеээс бага зэрэг шингэрч иржээ.

2020 оны сонгуулийн дараа шинэ засгийн газарт ч үрээд байх мөнгө бага үлдсэн байлаа. Улсын нөөцийг өмнөх идээчид шавхаж, уул уурхайн зах зээл ороо бусгаа хэвээр өвлөгдөн иржээ.   Мөнгө орлогын суваг яаралтай нээх, олон асуудлын шийдлийг мөнгөний зарлагагүйгээр олох хэрэгтэй болов.

Засгийн газраас энергетик, тээврийн дэд бүцтийн хувьсгал хийх, технологид суурилсан хөгжлийн гарцыг 2020 оны 7-р сарын эцсээр тунхаглав. Өвөл эхлэхээс өмнө нааштай эргэлт заавал хийх ёстой байсан тул тэд яарч байлаа.

Эрчим хүчний тусгаар байдал (Energy independence) бодлогыг тойрч эдийн засгийн бүх шинэчлэл явагдах ёстой болов.

Хятадад цахилгаан эрчим хүч нийлүүлэх, Оросоос нефть болон эрчим хүчний хараат бус болох, гадаадын хөрөнгө оруулалтыг татах 3 том зорилтыг нэг амьсгаагаар давах шийдэл олжээ.  ЗГ Япон, Франц, АНУ-н компаниудтай бүтэн сар хэлэлцээр хийсний хүчинд Монголд маш ашигтай, түншүүддээ ч ашигтай гэрээ зурж чадсан байна.  Монгол говьд урд хилийн дагуу олон зуун километр үргэлжилсэн  нар, салхины фармууд байгуулан эрчим хүчээр Монголыг хямд хангаад илүүдлээ Хятад, Солонгос, Япон руу экспортлох гэрээг Япон, Франц, АНУ-н компаниудад 60 жилийн баталгаат хугацаатайгаар өгчээ. Энэ нь нөгөө талаас Монголын өмнөд хилийн дагуу дэд бүтцийн хана босгож хилийн дээсийг газар дээр тамгалах геополитикийн өндөр ач холбогдолтой гэрээ байлаа.  Салхины эрчим хүчний үүсгүүрт цөлжилт үүсгэдэггүй технологи нэвтрүүлэх болзол тавьж технологио ч шийдүүлжээ. Гэрээ зурсан агшнаас л Монголтой гэрээлсэн сэргээгдэх эрчим хүчний компаниудын хувьцаа цойлж хөрөнгө оруулалтын мөнгө асгаран орж ирж эхлэв.

Сэргээгдэх эрчим хүчээр цахилгаан хангамжийн асуудал шийдэж дуусмагц нефтийн хараат байдлаас гарах гарц өөрөө онгойлоо. Монгол Улс 2050 он гэхэд 90% цахилгаан машинд шилжих зорилт тавив. Зөвхөн цэргийн болон уул уурхайн тээвэрлэлтэд нефть ашиглах тээврийн хэрэгслэл үлдэнэ гэж тооцоолов. Цахилгаан машиныг Монголд угсрах замаар үнийг нь буулгахгүйгээр энэ бүтэхгүй зорилт байлаа. Эрчим хүчний гэрээнд оролцож нарны зай хураагуур нийлүүлэх том төсөл авч чадсан Тесла компанид энэ зорилтыг даалгав.  Япончууд хамтрагчаар оржээ. Тесла Монголд Модель 3 загварынхаа угсрах шугамаа 2 жилд багтаан барих барих эрх авлаа. Теслагийн хувьд Монгол жижиг зах зээл боловч Монголыг бусад зах зээлд нэвтрэх зорилгоор харуулах show room болгох боломжинд нь ихэд олзуурхаж байлаа. Монголчуудын хувьд хожооноос өөр үр дүн тэр гэрээнээс гарсангүй.

Цахилгаан машинд зам хамгийн чухал болохыг ЗГ бүхнээс илүү ойлгож байлаа. Өмнөх жилүүдэд барьсан замууд дэлхийн стандартаас хол дутуу байгаа нь сэтгэл зовоож байжээ. Засгийн газар бүх шинэ замыг дэлхийн стандартаар барих, чадахгүй бол барихгүй байх шийдвэр гаргав. 1000 км муу зам барьсанаас 100 км жинхэнэ зам барих нь дээр болохыг Монголчууд хожуу ч гэсэн ойлгож  ухаарлаа. Юун түрүүнд Улаанбаатраас гарсан замуудыг хурдны зам болгох шаардлага гарав. Хурдны зам дагуу шинэ суурьшилын бүсүүдийг бий болгож төвлөрөлийг сааруулах төлөвлөгөө гаргажээ. ЗГ 2 жилийн дотор хамгаа шавхаж УБ-с 4 зүг гарсан тус бүр 100 км замыг дэлхийн хэмжээнд хүргэж шинэчлэв. Дагуул smart city-нүүд үүсч эхэллээ.

Нефть импортлогч компаниудад нефтийн лобби хийхийг хориглов. Тэд арга буюу нефть хэрэглэгч сүүлчийн бизнес болох агаарын тээвэрт хөрөнгө оруулж эхлэв. Монгол Улс 2030 он гэхэд дэлхийд өрсөлдөх агаарын тээвэртэй болох зорилт тавьж энэ бизнесийг дагаж аялал жуулчлалаа үндсэн бизнес болгон хөгжүүлэх стратегийн шийдэлд хүрэв.

2023 онд Хятадын эдийн засгийн хэрэглээн дээр, Хойд солонгос дарангуйлалын дэглэмээсээ салснаас хойш зүүн азийн эрчим хүчний хэрэгцээ маш огцом өсөв. 2017 онд Кимийн дэглэмийг Трамп сайн эр ниргэж орхисоны дараа Орос, Хятад, Америк, Өмнөд солонгосын цэрэг Хойд Солонгост орж тус улсын 3 хуваан хяналтаа тогтоогоод байсан юм. Талууд 2023 оны эхээр 2 Солонгосыг бүрэн нэгтгэх эцсийн шийдэлд хүрч зүүн хойд азийн эрчим хүчний хэрэглээ огцом нэмэгдэв. Цөмийн аливаа технологийг Солонгост хориглосон нь Монголчуудад сайхан завшаан болов. Ачаалалаа даахаа больсон компаниуд ч нарны фармаа өргөтгөх хүсэлт ЗГ-т тавив. Засгийн Газар өмнөөс нь нарны эрчим хүч хуримтлуулах зам орон даяар барих бизнес санал болгов. Тэд технологио шийдээд орж ирцгээлээ.

Төр авилга шаналгасан намчдаас салж, эрх зүйн орчин сайжраад ирмэгц эдийн засаг хар аяндаа л өндийгөөд ирэв. Risk taker-үүд зоригжиж ажлын байр олноороо нэмэгдлээ. Төрөөс гарч хувийн бизнес эхлэхийг зориглогчид бүүр ч олшров. Үүнд 2021 онд баталсан татвар, хөрөнгө оруулалт, үнэт цаасны чиглэлийн хуулиуд их түлхэц болжээ.  Хөрөнгийн бирж 30 гаран жилийн дараа  жинхэнээсээ амь оров.

ААН 2024 оны сонгуульд дахин ялж дараа жил нь л замуудын асуудал бүрэн шийдэгдлээ.  Зам шийдэгдэж, цахилгаан тэрэгний үйлдвэрлэл жигдэрснээр Монгол Улс анх удаа нефтийн хараат бус болов. Жил бүр Орост тушаадаг байсан 2 тэрбум доллар эдийн засагт үлдсэн нь эрс мэдрэгдэж байлаа.  Хархорин руу нийслэлээ нүүлгэх асуудал ард түмний санал асуулгаар дэмжигдэв. Газар зохион байгуулалтын хамгийн шилдэг туршлагаар, smart нийслэл хот байгуулах шийдвэр гарлаа.

УБ-н хөгжил хөдөөнөөс ирэх нүүдлийг улам өдөөх нь тодорхой байсан тул хөдөө рүү хандсан хөгжлийн гарцуудыг нээж эхлэв. Орон нутгийн сонгуульд улс төрийн нам өрсөлдөхийг болиулсан хууль 2020 онд гаргасанаас хойш хөдөө орон нутагт утга учиргүй улс төрийн талцал зогссон билээ. Юун түрүүнд сум суурин бүрийн даргыг зөвхөн гадаад хэлтэй боловсролтой хүн байх шаардлага Ерөнхий сайд гаргажээ. Мөн садан төрлийн 2-с олон хүн иргэдийн хуралд орохыг хориглосон байна. Иргэдийн хурлыг town hall зарчимд шилжүүлсэнээр хурлын төлөөлөгч цөөн хүн шийдвэр гаргах, хуйвалдах зам хаагдаж. Сумдын гадаад харилцааг хөгжүүлж гадаадын нэг нэг хот сууринтай хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулуулсан ажээ. Энэ хамтын ажиллагааны хүрээнд сумын төвүүдийн smart town болгох хөрөнгө оруулалтыг  татах өргөн ажил зохиогдсон байна. Монголын хөдөөд гадаадын гийчид тавтай аялах боломж бүрдүүлэх, тэндээс мөнгө хийх боломжийг гадны хотууд алдсангүй. Эхлээд нэг дараа нь нэг, дараа нь нэлээд хэдэн сум маш орчин үеийн технологитой авсаархан шийдлээр бүрэн шинэчлэгдэж чаджээ. Ихэнх сум хажуухан талдаа smart town барьж шинэчилсэн бол цөөхөн сум суурин дээрээ хувирч чаджээ.  2026 он гэхэд хотоос хөдөө рүү нүүдэл бага боловч эхэллээ.

2028 он гэхэд  Монголчуудын улс төржилт зогслоо. МАН, АН 2 ч эрс шинэчлэгджээ. Төрөөс завсарласан 8 жил тэд илүүдэл өөхөө шахаж эрүүлжин, авилгалчдаасаа салж, боловсорцгоон  үзэл баримтлал, үйл хөдлөл нь Ардын Ардчилсан Намаас жишээ авч хөгжиж чаджээ. Олон түмэн ч тэдний гэмшил ухаарлыг үнэлж эхлэв. 2028 оны сонгуульд 3 нам 30:30:26 санал авчээ. ААН-ы олон зүтгэлтэн төрөөс завсарлаж хувийн бизнесийг сонгосон нь сонгуулийн дүнд нөлөөлөв. Үндсэн Хуульд өөрчлөлт оруулах тохироо бүрджээ. ААН-д Үндсэн Хууль өөрчлөх боломж байсан ч өөрчлөлгүй бусад улс төрийн хүчин парламентад орж ирэхийг хүлээж байсан билээ. Намууд тохироонд хүрч Үндсэн Хууль өөрчлөгдөн Парламентийн бүгд найрамдах улс болов.  Ерөнхийлөгч жинхнээсээ билэг тэмдэг болж үлдлээ. Энэ удаад МАНАН хамтарч засаглав. Тэд алдаагаа давтсангүй. ААН-ы эхлүүлсэн эдийн засгийн шинэчлэлийг тууштай үргэлжлүүллээ. Намчирхал ч цухуйлгасангүй. Монгол Улс зөв замдаа эргэлт буцалтгүй оржээ.

2025-2028 оны хооронд дор хаяж 5000 төгсөгч барууны их сургуулиудаас төгсөж иржээ. Монгол улс нарийн технологийн салбаруудаа хөгжүүлэх бэлтгэл хангагдлаа. Өмнөх жилүүдэд гадаад улс руу цагаачлан гарсан олон Монгол айл буцан ирэв. Монголын сонгогчдын  баазын улс төрийн боловсрол үнэлэмж тэр хэрээд эрс дээшилжээ. Монголд шинэ амьдралын хэв маяг, онгон байгалийн нүүдэлчин ахуйтай хослон орших болов. 

Гочоогийн хүү Даваатулга бол 2028 оны төгсөгчдийн нэг нь бүлгээ. Гочоо хүү дээрээ Улаанбаатар-СанФранциско чиглэлийн анхны нислэгээр төгсөлтийн баярт нь очиж байсан нь саяхан санагдах ажээ.

Ардын Ардчилсан Нам засагласан жилүүдэд дотоодын нийт бүтээгдхүүн 12 дахин өсч, Үндэсний хөгжлийн санд 80 орчим тэрбум доллар хуримтлагджээ. Мод тайрч огтлохыг 2025 оноос хориглосон тул Оросоос мод модон бүтээгдхүүн импортлох болжээ. 2028 он гэхэд ОХУ Монголыг бага улс гэж харахаа больж Монголтой хамтран Эг, Сэлэнгэ мөрнүүд дээр усан цахилгаан станц барьж эрчим хүч экспортлох бизнест оролцох хүсэлтээ илэрхийлж эхэлсэн байна. Тэд Монголын цөлжилтэй тэмцэж чадвал Байгал далай аврагдахыг хожуу ч гэсэн ухаарчээ. Монголын цөлжилтийг хиймэл нуур усан сангууд л зогсоохыг бас судалж мэдсэн байна.

Гочоо үзэж байсан кинондоо уусчээ. Зүүд зэрэглээ шиг энэ их өөрчлөлт яаж бүтсэнийг киноноос тэрээр ойлгов. Монголчууд талцан намчирхахаа больсноор толгойд нь толгойдоо шийдэлтэй нь гарах боломж бүрдэж, өмнөө байгаа асуудлын шийдлүүдийг олдог болж эхэлсэнд л энэ өөрчлөлтийн нууц байгааг тэр сая л олж харжээ. Аль эртний л аль 90-д оноос л ингэхгүй гэж Гочоо шүүрс алдав. Ид насаа улс төржин тэнэгтэж өнгөрөөсөн төлгөн ардчилалын төлөөлөл байсандаа Гочоо сэмхэн харууслаа.   Монголоо өөрчлөн өндийлгөх олдсон цорын ганц шансыг алдаагүй залуустаа бас баярлав.

“Гарч Хайлаастад уулын энгэрт нээгдсэн шинэ зочид буудлын дээд давхрын ресторанд орцгооё. Та 2 ч хотоо бүтнээр нь дахиад нэг хараад ав” гэх Даваатулгын дуунаар Гочоо бодол дурсамжаасаа сая салж ухасхийн босвой.

    

Жирийн хүний хууль

Миний бие 2014 оны зун “Эх орончдод өгөх зөвөлгөө” нийтлэл дээрээ бичсэнчлэн барууны хуулийн сургуульд Juris Doctor програмд сурч байгаа ухаантай юм. Монгол маань шинэ дэлхий орчинд яаж бэдрэн, гэрээ хэлэлцээрүүд дээрээ хэрхэн гэнэдэж, эсвэл зүгээр л жирийн хүнд байх хэмжээний тэвчээр, ёс зүй дутсанаас хамтрагчид хөрөнгө оруулагчиддаа гологдож байгааг зүгээр харж, хоосон шүүмжилж тэвчилгүй эх орондоо туслах ганц ч болов юм мэдэж ирэхээр шийдэн хуулийн сургуулийг зорьсон минь энэ билээ.

Ирээд 2 улирал сурч юутай ч гэсэн foundations буюу энэ програмынхаа суурь хичээлүүдийн ард нь гараадхлаа. Олон ч юм ойлгож, өмнө нь олж хараагүй явсан жирийн, бүр арай ч дэндүү жирийн өчнөөн зүйлийн гайхалтай үнэн, хязгааргүй их үнэ цэнийг мэдэж авлаа. Tort, Contracts, Property, Crime, Equity  гэх мэт уншсан мэдсэнээсээ хуваалцахаар эрх зүйн цуврал эссэ бичих санаатай.  Юутай ч эхлээдхэе гэж бодлоо.

Гэхдээ мэргэжлийн бус хүнд хүрэхээр энгийн ойлгомжтой бичихээр шийдсэн. Та уншаад юу ч ойлгохгүй үлдвэл намайг бас үзсэн хичээлээсээ юу ч ойлгоогүй юм байна гэж дүгнээрэй. Аль болох хуулийн нэр томъёо хэрэглэхгүй, үнэхээр  дурьдах шаардлагатай хэдхэн нэр томъёо, кэйсийн нэрийг л энд бичих болно. Юутай ч үүнийг уншаад хүний нийгмийн үнэт зүйл, ардчилалын шалтгаан нь аль 10 зууны тэртээгээс бүрэлдэн тогтсон эрх зүйн уламжлалын үргэлжлэл болохыг анзаарна гэж найдаж байна. Энэ удаа ардчиллыг үнэхээр ойлгоё гэвэл Английн эрх зүйн системийг өөриймшүүлж хэрэглэдэггүй юмаа гэхэд  үзэж судлах шаардлагатай болохыг анзаарсанаасаа хуваалцъя .

Чингис хааныг мэндлэхээс 100 орчим жилийн өмнө буюу 1066 онд Нормандчууд Английг эзлэн авснаар хүн төрөлхтний түүхэнд маш чухал эргэлтийг авчирсан системийн суурийг тавьжээ.  Английн анхны норманд хаан нь болсон Эзлэгч Уиллям (William the Conqueror) болон түүний залгамжлагч хаад Английн хагас нэгдмэл тархай бутархай байдлыг маш уран аргаар төгсгөл болгож фёодалын тогтолцоог төгөлдөржүүлэн, өнөөг хүртэл хэрэглэгдэж байгаа дэлхийн хамгийн шалгарсан шударга үнэний хэмжүүр болох Английн шүүхийн тогтолцоог үүсгэн бий болгосон юм. Тэд үүнийг чухам яаж хийсэн бэ? Уиллям болон түүний хаан ширээ залгамжлагчидын тэр уран арга нь чухам юунд байв? Ямар  арга залиар үнэхээр төгс шударга байдлыг тэд үүсгэн бий болгож чадав?  Энэ асуултуудын хариуг тантай хамт энд эрэн хайцгаая. Монголд маань хэрэгтэй санаа олдож ч юуны магад.

Эзлэгч Уиллям Английн нутгийг эзлэж дуусмагцаа түүний бүх газрыг хааны өмч гэж зарлажээ. Мэдээж өмнө нь газраа өмчлөн эзэмшиж байсан Англичуудыг өөрийн эсрэг босгохгүйн тулд тун уран тогтолцоог Уиллям хаан бий болгосон байдаг.

Тэрээр Английн том язгууртнуудад өмнө нь эзэмшиж байсан газар нутгийг нь хааны давхар өмчлөлд оруулан эргүүлэн өгчээ. Энэ том нутаг дэвсгэрийн эздийг Лордууд гэх ба эзэмшил газар нь манай хэмжүүрээр бол бүтэн сум, багахан аймгийн дайны газрууд байх бөлгөө. Хаан газрыг зүгээр эргүүлэн өгсөнгүй. Хаант төрийн цаашдын үйл ажиллагааг бэхжүүлэх бүх механизмыг түүнд суулгах болзолтойгоор буцаан олгосон байдаг. Тухайлбал тогтоосон хугацаанд тодорхой тооны рыцарь, цэргийн хүчийг морь, зэвсэг, бусад хангалтын хамт хаанд жил бүр алба хаалгаж байх, мөн хааны хийж буй дайн байлдаанд өөрийн цэргийн хамт ирж хүчээ өгөх үүрэг гэх мэт болзолтой байв. Мэдээж Эзлэгч Уиллямд үе залгамжлан эзэмшиж ирсэн газраа бүрмөсөн алдахгүйн тулд язгууртнууд болзолыг нь шууд хүлээн зөвшөөрсөн байна. Багагүй зардал бүхий хааны болзлыг биелүүлэхийн тулд газрын том эзэд өөрсдийн газрыг дунд, бага феодалуудад хуваан өмчлүүлж ашиг авах болов. Тэд бол тайж, гүн, барон, knight буюу ноёд, рыцарь гэх зэрэг Лордуудын өмнөөс хаанд алба хаах үүрэгтэй язгууртан баатрууд билээ. Дунд бага ноёд голдуу хааны албанд биеэр явж дайн байлдаанд оролцох тул өмчиндөө ирсэн газрыг эдэлж боловсруулан ашиг гаргах зав муу. Ингээд тэд газраа чөлөөт иргэдэд жижиглэн өмчлүүлж түүнээсээ гарсан ашгаас эзэн хаандаа өргөл татвар төлөхийн сацуу эдийн засаг бизнесийг цэцэглүүлж байсан байна.

Газар ийнхүү хаан эзнээс харц иргэн хүртэл өмчлөл нь шилжихдээ дээд эзний өмчлөлөөс салдаггүйд л энэ системийн хамаг нюанс, уран заль, уяа гогцоо  нь байдаг. Хаан газраасаа хэдэн ч лордод таслан өгсөн газар дахь хааны эрх хадгалагдсан хэвээр л байна. Лордын газар ч мөн адил хэд ч хуваасан түүнийх хэвээрээ, дунд фёодалууд ч мөн адил өөрийн газраа бүтнээр нь эзэмшсэн хэвээр. Хамгийн доод талын давхаргынжинхэнэ газрын эзэн жирийн иргэний газрыг дээр нь байх ноёд, лорд, хаан давхар давхар өмчилнө. Газрын шат шатны эзэн газраа үхэн үхтэлээ, эсвэл түүний үр удам тасран тасартал өмчилж сууна. Түүний газрыг өв залгамжлагч байхгүй болоогүй л бол дээд өмчлөгч хэзээ ч эргүүлэн авахгүй. Өмчлөлийн газрыг freehold estate буюу чөлөөт эзэмшлийн газар гэх ба  өмчлөлийн эрхийг нь fee simple буюу  (fee = inheritable; simple = (inheritable to) everyone) “хэнд ч чөлөөтэй өвлүүлэх эрх” гэж нэрлэдэг. Эдгээр үгс “feodal-фиодал” гэдэг үгтэй ямар төстэй, язгуур нэгтэй хэллэгүүд болохыг та анзаарсан байлгүй. Газар гэдэг феодалын системийг үндсэн суурь нь байсныг эндээс ойлгоход түвэггүй.

Энэ цагаас хойш газрыг өмчлөх, шилжүүлэх, олж авах түмэн арга хууль зарчим бий болсон байдаг. Шинэ тивүүдийг нээсэн Английн далайн их аяллууд, шинэ тивүүдэд шилжин суурьшсан том том колониуд бүгд Английн газар өмчлөлийн тогтолцоо, тухайн цаг үеийн газрын хүрэлцээ 2-той шууд хамааралтай ч байсан байж магадгүй юм.

Уиллям хааны дараа үеийн хаадууд эцэг, өвөг шигээ хүчирхэг байж, Английн язгууртнууд, ард иргэдийг өөртөө дуулгавартай сөгдүүлж чадсангүй. Газрын эргэлт, эзэмшил сайжрахын хэрээр язгууртнууд баяжиж, иргэдийн амьжиргаа сайжирч ирэв. Тэд хаанаас биеэ даасан байдал, хамгаалалт шаардах болов. Хааныг дуртай үедээ өгсөн газраа нөхөн төлбөргүйгээр буцаан авахыг эсэргүүцсэн язгууртнуудын дургүйцэл, тэмцлийн үр дүнд Магна Карта төрж, Лордуудын танхим байгуулагдсан билээ. Зөвхөн хаан ч биш, газрын шат шатны эзэд, бусад иргэд нэгнийхээ өмчид халдах, булаах тайван байдлыг алдагдуулах, тодорхой бус байдалд байлгах явдалд нийтээрээ дургүй болж ирж. 

Гэвч хэчнээн ч дэг тогтоосон олон зүйл дундад зуунаараа л байлаа. Хоёр хүний жирийн маргаан зодоон болж, тэр нь гэр бүлийн маргаан болж, тэр нь  овог аймгийн маргаан тэмцэл болж; овог аймгуудын маргаан тэмцэл нь нутаг дэвсгэрийн маргаан болж, тэдгээр маргаан нь голдуу хүч, мэсээр шийдэгдэж; хүч, зэр зэвсгээр шийдсэн маргаан дараагийн хүчирхийллийг өдүүлж, тэр нь том бага дайныг турхирч, тэр бүхнийг зохицуулах, дарах, номхруулах хааны цэргийн зардал улам л өсөх болж. Нэг үгээр хааны тайван байдал (King’s peace) байнга эвдэгдэх болж, татвар, газрын орлого үр ашиггүй дайны зардалд урсан арилах болсон нь хаанд эрхгүй нэгийг бодогдуулжээ.

Нэгдүгээрт нэгэнт асуудлыг Уиллям өвөгтэйгөө адил  хүчээр шийдээд шийдээд явчих хүчин мөхөс,  хоёрт фёодалууд, ард түмэн харьцангуй эдийн засаг, цэрэг дайны хувьд дор дороо хүчирхэг болсон тул хааны зүгээс асуудалд хүчээр оролцох нь осолтой тоглоом болж иржээ.

Үүнээс гарах нэгэн уран арга бодож олсон нь аливаа маргааны гэм буруугүй талын хохирогчид хааны зүгээс нөхөн төлбөр амлаж, буруугүй нь тогтоогдвол хааны сангаас нөхөн олговор өгч эхэлсэн байна. Мэдээж нөхөн олговор хүн бүрт таалагдсан байна. Хүнтэй маргалдаад түүнээсээ болж үе удам, хот аймгаараа муудалцан дайтах хэрэггүй болж иржээ. Иргэдийн аливаа маргааныг шүүн таслах, нөхөн олговор авах талыг  үнэн зөв  тогтоох шүүхийг байгуулсан түүх ийм бөлгөө. Английн шүүх нь анх байгуулагдсан өдрөөсөө л эзний гэсгээл гэхээсээ хааны тайван байдлыг сахиулах үүрэгтэй байсан нь олон зууныг дамжсан шударга үнэний эталон болон хөгжихөд хөтөлсөн гол хүчин зүйл болжээ. 

Хаан мэдээж маргасан болгоны хохирлыг өөрийн сангаас төлөөд барагдуулаад байсангүй. Буруутны хөрөнгийг хураан авч хөрөнгө сангаа сэлбэдэг төгс төгөлдөр системийг  бас тогтоож чаджээ.

Нэгнийхээ биед зөвшөөрөлгүй хүрэх, хорих, хүний газарт зөвшөөрөлгүй нэвтрэх, тайван амгалан амьдрахад  саад болох зэргийг зохицуулснаар английн хуулийн системийн хамгийн чухал суурь болох tortious liability law  буюу гэм хорын хариуцлагын хуулийн тогтолцоо бүрэлдэж ирсэн байдаг. Нэгэнт энэ мэтээр нэг нэгнийхээ тайван амгалан амьдрах нөхцөлийг алдагдуулж болохгүй хэм хэмжээ тогтоод ирмэгц санаатай санамсаргүй халдлага, оролдлогоос үүссэн маргаан цусан өшөө авалт, цаашилбал дайн самуун болтлоо өргөжихөө больж, улмаар эдийн засгийг үймүүлэн бусниулахаа больж ирэв. Tort law-н энэ тогтолцоо цаашид хөгжсөөр 1932 оны Donoghue v Stevenson AC 562 хэргээс эхлээд хариуцлагагүй байдлын хохирлыг тогтоох болсноор 20-р зуунд олон нийтийн аюулгүйн стандартуудын хөгжлийг хурдасгаж төгөлдөржүүлжээ. 

Donoghue v Stevenson-ы зарга их сонирхолтой. Хатагтай D бааранд найзынхаа дайлсан шилтэй пивог ууж байтал түүн дотроос эмгэн хумс хорхойны үлдэгдэл гарч түүний хоолой руу орсныг залгиснаасаа болж бие нь эвгүйцэж иржээ.  Энэ хэрэгт найз нь буруутай юу, зарсан баарны эзэн буруутай юу, ер нь хэн буруутай вэ гэдэг асуудал үүсэж ирсэн байна. D хатагтай уг пивоны үйлдвэрлэгчийн эсрэг зарга мэдүүлж заргаа авчээ. Шүүгчдийн нэг Лорд Аткин хэргийг D хатагтайн талд шийдсэн reasoning буюу учир шалтгааныг тайлбарлаж хэлэхдээ “Аливаа хүн хөршөө хайрлаж байх ёстой.   Чиний хөрш  гэж хэн бэ?  Чиний хөрш бол чиний үйлдэл, эс үйлдлээс болж хохирч, гэмтэж болзошгүй тэр хүн” гэжээ. Энэ хэргээс хойш хүмүүс өөрсдийн үйлдэл, үйлдвэрлэлийн үр дагаварт санаа тавьж, хийсэн үйлдэл, үйлдвэрлэсэн бүтээгдхүүнээсээ болж бусдыг гэмтээж хохироохгүй байхыг төлөө онцгой анхаарах болсон байна. Бидний барууны ертөнцөөс гайхан шагшдаг бүх юм нь хүний төлөө байдаг тэр гайхалтай нийгмийн ухамсар чухамхүү энэ хэргээс үүдэлтэй болохыг би дөнгөж саяхан мэдэж аваад байж байна Дэжимбээ нар минь.

Иргэдийн маргаан зөвхөн бие, эд хөрөнгөний халдашгүй байдлаас болж үүсэж байсангүй. Голдуу арилжаа наймаанд өгсөнамлалтаа биелүүлээгүйн улмаас гарз хохирол учруулсан гэх маргаан иргэдийн маргааны ихээхэн хэсгийн эзлэх болж ирж. Энэ асуудлыг зохицуулж хэлсэндээ байх соёлыг үүсгэсэн хуулийн тогтолцоог бий болгосон нь өнөө цагт contract law буюу гэрээний эрх зүй болж хөгжсөн байдаг.  Хоёр хүн харилцан тохирсон ба тэр нь гэрээ гэж түгээмэл хуульд хүлээн зөвшөөрөгдөх шинжийг агуулж байвал заавал биелүүлэх үүрэг хүлээдэг. Энэхүү хэлсэндээ байхыг албаддаг систем нь эдийн засгийн олон дэвшилд нийгмийг түлхдэг, гэрээ хэлэлцээрээ чамбай, санаатай хийдэг болгож сургадаг байна. Гэрээ гэхээр л манайд бол бичсэн цаас, зурсан гарын үсэг гэж ойлгодог.

Энэ бүхнийг бичигдсэн хуульгүй аль 12-р зуунд хэрхэн амжуулж байсан нь их сонин. Шүүх ямар хууль барьж хэрэг маргааныг хэрхэн таслаж байв?

Англичууд тэр үед газрын том эзэд, том язгууртнуудын өөртөө барьсан цайз хэрмийн ойролцоо тосгодод голдуу амьдардаг байсан ба үүнийг нь commons хэмээн нэрлэдэг байж. Common гэдэг нь монголчилбол нийтийн, хамтын, хотол, түгээмэл гэж бас орчуулагдана. Арай танил ойлголтоор бол хамтрал коммун маягийн. Тэр цагт хааны шүүх тосгодоор явж хэрэг маргаан таслан шүүдэг байжээ. Шүүхдээ маргалдагч талуудыг сонсож байгаад тухайн цаг үеийн жирийн эрүүлээр сэтгэдэг хүн яаж авирлах байсан тэр авир, үйлдлийг жишиг болгож байгаад хэргийг шүүдэг байж. Үүнийг common law буюу түгээмэл хууль гэнэ. Гол хэмжүүр нь reasonable man буюу жирийн хүн. Түгээмэл хуулийг шүүхийн шийдвэрээс өөр газар бараг бичихгүй. Ерөнхийдөө бол аман хууль юм.

Энэ хуулийн гол зарчим нь аливаа үйлдэл жирийн хүний тухайн нөхцөлд гаргах байсан үйлдлээс зөрж эхэлбэл бурууддаг. Монголд ч бас ийм хууль 13-р зуунд байсныг бид мэднэ. Их засаг хууль бол үнэндээ Чингис хааны зарлиг гэхээсээ илүү жирийн монгол хүний үйл хөдлөлийн хэм хэмжээний тухай аман хууль юм.  Жирийн хүний үйлдэл нь тухайн цаг үе, зан заншлын олон хувиралтай боловч англичууд анхнаасаа л жирийн англи хүний үйлдэл, зан байдлыг жишиг стандартаа болгож ирсэн тул он цагт хуучирч хаягдсан нь маш цөөн байх юм.

Английн шүүхийн шударга байдал нь хааныгаа амар амгалан байлгах шаардлагаас урган гардаг. Хэрэв шүүх асуудалд буруу хандаж нийтээр түгээмэл хүлээн зөвшөөрдөггүй хэм хэмжээг тулган шударга биш шийдвэр гаргавал ямар ч хохирогч тайтгарахгүй ба буруутан нь даварна. Шүүх л маргааныг нь шударга шийдэхгүй бол маргаан өөр түвшинд шилжиж ахиад л хэрүүл маргаан, зодоон цохион, цаашилбал дайн самуун үүсэх аюул нэмэгддэг байв.  Тиймд шүүхийн шударга байдлыг хангахын тулд шүүхийг хэд хэдэн үе шаттайгаар байгуулсан байдаг. Хамгийн доод шатны шүүхийг хүлээн зөвшөөрөхгүй бол давж заалдаж болно. Давж заалдахдаа нэг л удаа эрхийн дагуу үнэ төлбөргүй давж заалдана. Хэрэв маргаан шийдэгдэхгүй бол хааны дээд шүүх буюу Privy Council хүртэл явж заргалдаж болно. Үнэхээр түгээмэл хуульд хувь нэмэр болох хэргийг л дээд шүүх авч хэлэлцдэг. Өмнө нь шийдэгдсэнтэй адил хэргээр дээд шүүхэд хандвал зарга мэдүүлэгчийг дээд шүүхэд түвэг удлаа гэж үзэн торгууль тавьж, зарим тохиолдолд түүнээс ч хатуу шийтгэж орхино. Common Law (түгээмэл хууль) Английн болон Английн хааны мэдлийн колони, түгээмэл хуулийг хэрэглэгч бусад бүх улсад нэг л ижил reasonable man (жирийн хүн) гэсэн стандарттай байх тул тус стандартад нийцүүлж шийдсэн аливаа шийдвэр дараа дараагийн шийдвэрийн суурь болж явна.  Ингэхдээ дээд шатны шүүхийн тийм шийдвэр доод шатны шүүхийн хувьд заавал дагах преседент болдог бол бусад ижил түвшний шүүхийг шийдвэрүүд эшлэл жишээ авах, санаа авах эх үүсвэр нь болдог.  Энэ бүх зарчмыг The doctrine of precedent гэх ажээ. Энэ зарчим шүүхийн шийдвэрийн тодорхой байдал (certainty)-г буй болгодог. Тухайлбал өмнөх адил төстэй хэрэгт гарсан шийдвэр дараагийн хэрэгт бас л адилхан шийдэгдэх нь тодорхой тул манайхан шиг танил шүүгч хайж гүйлдэх, эсвэл гар хүндрүүлж хэрэг наймаацан шүүхийг авилгалдах бүх боломжийг  энэ зарчим хааж орхидог. Хэрэв шүүх өмнөх преседентээс өөр шийдвэр гаргавал түүнийхээ үндэслэлийг хуулийн шинжлэх ухааны маш өндөр түвшинд тайлбарлах ёстой болно. Шүүгчийн ийм шийдвэр нь үндэслэлгүй, субъектив байсан нь хуулийн шинжлэх ухааны хүмүүс, шүүхийн ёс зүйн хороо, нийгэмлэгээс тогтоогдвол тэр шүүгчийн каръерт шууд цэг тавигддаг.

Ижил гэмд ижил зэм
Ижил элемент, үйлдэлтэй хэргүүд дээр өмнөх преседентийг дагах нь  тэгш байдал буюу equality зарчим юм. Яагаад яг адилхан хэрэгт түүнд бага шийтгэл, надад их шийтгэл оногдуулж байгаа юм гэсэн маргаан гарахгүй байх, түүнээс үүдсэн нийгмийн бухимдал газар авахгүй байх  үндэс нь тэгш хандах зарчим байдаг. Та 1000 төгрөгийн хохиролтой хэрэгт 10 хоног нийгмийн ажил хийх ял өгч байгаа бол 100 төгрөгийн хохиролд 1 хоног гэж хандах нь тэгш хандлагын зарчим болдог. Монголын хуульд ийм зарчим байхгүйгээс үйлдэл, элементүүд давхцсан хэргүүдэд хохирлоосоо хамаарахгүйгээр адилхан шийтгэл, санкц байдаг нь нийгмийг хамгийн их бухимдуулдаг билээ. Түгээмэл хуулийн (common law) дагуу яаж ч үзээд нэг тал нь хохирохоор шийдэхээс өөр аргагүй хэргүүд equity court дээр очиж ялдаг нь бий. Жишээлбэл манай Таван Толгойн гэрээ шиг хэрэг. Тус гэрээ бол яалтчгүй цагаан дээр хараар 30$ гээд байгуулчихсан гэрээ. Equity-с бусад аль ч хуулиар бол энэ гэрээ мөрдөхөөс өөр арга байхгүй (binding) хатуу нөхцөлтэй. Ийм тэгш бус нэг талд илт хохиролтой гэрээнүүд голдуу equity court дээр очиж заргаа шүүлгэж хохиролоо багасгах боломж олж авдаг.

Нэгэнт хэргийг өмнөхтэй нь төстэй байдлаар шийдэх зарчмын шийдэл нь шүүхийн үр бүтээлтэй, шуурхай байдлыг (efficiency)мөн нөхцөлдүүлдэг. Жижиг хэргүүд, элемент нь тодорхой, нотлох баримт нь хөдөлбөргүй хэргүүд бол маш хурдан шуурхай шийдэгдээд явдаг. Манайхан шиг учир нь олдохгүй сар жилээр хорьж бгаад аль анхны байцаалтаар ил болсон баримтанд тулгуурлаж шийддэг хэрэг гэж тэнд байхгүй. Ингэж шийдэхдээ мэдээж өмнөх зарчмыг яс баримтлах тул хэн ч намайг буруу, хөнгөн хуумгай шийдлээ гэсэн зарга үүсгэх нь ховор. Тэгвэл шүүхэд ямар зарга, хэргүүд уддаг вэ. Тэр бол голдуу novel cases буюу өмнө нь тогтсон преседент байхгүй, төстэй шийдэгдсэн хэрэг байхгүй хэргүүд байдаг. Шүүх ийм хэргүүд дээр хууль зүйн шинжлэх ухаанд хувь нэмэр оруулах PhD thesis түвшний шийдвэрүүдийг эрэлхийлж, олж гаргадаг. Хуулийн сурах бичгүүдэд зөвхөн ийм хэргүүдийг л жишээ болгон хэвлэх тул шүүгчид буруу шийдвэр гаргадаг муугийн жишээнд орж түүхэнд үлдэхгүйн тулд маш нухацтай ханддаг нь ойлгомжтой.

Энэ бүх зарчмаар явж гаргасан шүүхийн шийдвэр үнэхээр шударга ёсны хэв шинжтэй болж ирдэг (appearance of justice). Нэгэнт нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн шударга байдлын хэм хэмжээнд нийцсэн шийдвэрүүд гараад ирмэгц хааны тайван байдлыг алдагдуулах хэрүүл тэмцэл газар авахгүй замхардаг байна.

Энэ тайван байдал, шударга байдал, эрх тэгш хандлага яваандаа дэлхийн олон улсуудад хүлээн зөвшөөрөгдөж тэр нь явсаар ардчиллын суурь олон зарчмын яс мод нь болж өгсөн байдаг юм билээ. Хүний эрхийн тунхаг болон олон улсын олон чухал баримт бичгээс Английн хуулийн аль 12-р зуунаас эхлэн хөгжсөн үнэт зүйлсийг бид олноор нь олж хардаг ч түүнийг хаанаас гаралтай хэрхэн хөгжиж өдий хүрсэнийг тэр бүр сонирхон судалдаггүй.

Монгол бол бичмэл биш аман хуультай улс байсан. Бичмэл хуулинд шилжээд ч түүнийгээ бараг биелүүлдэггүй. Учир нь олон бичмэл хууль хүний амьдралын хэв маяг, жирийн хүний жирийн үйлдлийг үгүйсгэсэн байдлаар гарч байдаг. 

Монголын хууль шүүхийн шинэчлэл миний л мэдэхийн арван хэдэн жил яригдаж, үе үеийн Ерөнхийлөгчдийн амны уншлага болсоор удлаа. Үндсэн хуульд хүнлэг нийгэм байгуулах тухай уг нь бий. Жирийн хүний жирийн үйлдлийг нийгмийн ёс журмын стандарт, заавал мөрдөх хуулийн хэм хэмжээ болгосон хүний төлөө нийгмээ хэзээ ч байгуулж эхлэх юм бүү мэд.  За энэ хүрээд энэ хэсгээ дуусгая. Хүмүүс энэ сэдвээр цааш унших сонирхол их байвал тэгэсгээд заваараа үргэлжлүүлэмз.

Уншигч та санал, сэтгэгдэлээ @batengineer жиргээ хаягаар хуваалцвал баярлах болно.