Лу.Болдын гавъяа

1996-2000 онд УИХ-д олонхи болсон Ардчилсан Холбоо Эвслийн 3 засгийн газрыг Н.Энхбаяраар толгойлуулсан МАХН элдэв арга хэрэглэн унагааж дөнгөсөн юм. Энэ самрааны хамгийн том хохирогч нь Монголын ард түмэн, Монголын ардчилал болсон бөгөөд улс төрийн халаа сэлгээ, хуйвалдаан тэмцэлдээний золиосонд УИХ гишүүн С.Зориг амь үрэгдэж, Хууль зүйн сайд асан С.Батчулууны амь хохирсон эмгэнэлт үйл явдлууд хөвөрч, өнөөгийн нийгмийг бүхэлд нь атган хянаад байгаа НАХЯ-ны хойд дүрүүд хүчийг авах нөхцөл тэр үед бий болсон билээ. Байгуулагдаад хэдхэн сарын нүүр үзэж байсан Ардчилсан Холбоо Эвслийн 4 дэх ЗГ болох Р.Амаржаргалын ЗГ-г  1999 оны өвөл унагаах боломж байна хэмээн намынхан нь хорхойсон хэлэхэд тэр үеийн МАХН-н ЕНБД агсан Л.Энэбиш УИХ дахь нөхөддөө хандан “Та нар ард түмнээ бод л доо” хэмээснээр Р.Амаржаргал нэг жил засаглаад халаагаа Н.Энхбаярт өгсөн түүхийг өнөөгийн олон шинэхэн сонгогч бараг мэдэхгүй байх. 

Хэрэв та нарын ой санамж хэвээрээ байгаа бол өнөөдөр АН-ы нэр дэвшигчдийн бараг роль модель нь болж, Сэлэнгийн сэмбэгэр уба гэгдэж байгаа С.Баярцогтыг 2016 оны сонгуулиар битгий сонгоорой хэмээн АН-ыхан бөөнөөрөө уриалан орилж байсан нь саяхан. Ингэхдээ өөрсдөө Баярцогтоос илүү гоё харагдан сонгогдоно хэмээн найдацгаасан ч санаархал нь талаар болсон билээ. Өнөөдөр АН удирдлагууд өчигдрийн бөөлжис Баярцогтыгоо долоож түүний авчирч магадгүй суудлыг өөрсдийг нь эрх мэдэлд хүргэх гишгүүр хэмээн харж цээжний хонжоо хийн сууна.

Яг одоогийн байдлаар АН-хан С.Баярцогтод хэрэглэж байсан мөн л аргаа давтан Лу.Болд хэмээх ардчилалын анхдагч руугаа бөөн бөөндөө дайрч байна. Түүн шиг муу хүн алга. Тэдний хэлж байгаагаа Лу.Болдын гол нүгэл нь Хүрэлсүхийн Засгийн Газрыг авч үлдэх талд кнопоо дарж Хүрэлсүхд МАНАН-тай үзэлцэх боломж олгосон явдал байлаа. Лу.Болдыг өөрөөр миалах боломж тэдэнд тун ховор. Ямар 90 оны партизан, эдийн засгийн реформуудыг гардан гүйцэтгэгчийг нэг, хүний эрхийн төлөө тэмцэгч, гадаад харилцааг сайжруулагч гэж муулж миалалтай биш. 

Болд яагаад Ардчилсан намынхандаа гадуурхагдах болов?

Үйл явдал ингэж эхэлсэн юм. 2017 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар жилийн өмнө ил болоод байсан МАН дарга М.Энхболдын холбогдсон 60 тэрбумын хэрэг гэх хэргийн дуулиан оргилдоо хүрсэн юм. Энэ нь сайндаа ч биш Ерөнхийлөгчийн сонгуулиас өмнө амжиж хэргийн гол гэрч Доржкодов хэмээх залууг чимээгүй болгох, болж өгвөл ямар нэгэн байдлаар үгүй хийн устгахыг оролдсон байж болох ажиллагааг М.Энхболдын гар хөл болох Сандуй Ганбаатар нар хүчний байгууллагын оролцоотойгоор авч хэрэгжүүлсэн байдаг. Доржзодов өөрт нь ирж буй аюулаас аврал хайхдаа хүний эрхийн мэдрэмжтэй хэд хэдэн хүнтэй холбогдон туслаж зөвөлгөө хүссэний дотор 90 оны ардчилсан хувьсгалыг манлайлагчдын нэг, хүний эрхийг эрхэмлэгч УИХ-н гишүүн Лу.Болд байсан юм. 

Лу.Болд энэ хэргийн гэрчтэй уулзсан даруйдаа түүнийг хамгаалахын тулд олон нийтийг мэдээлэлтэй болгон төр зарах хуйвалдааны талаар сэрэмж үүсгэх (awareness) үүднээс УИХ-н олон нийтийн сонсгол санаачлан зохион байгуулсан байдаг. Түүний итгэл үнэмшилд байх хүний эрхийг хамгаалах, Монгол төрийг зарахыг хэзээ ч зөвшөөрөхгүй үзэл санаа нь тууштай байсны илрэл нь энэ шуурхай реакцаар нь тод харагдсан гэж хэлж болно.  Лу.Болдын 60тэрбумчидтай хийсэн тэмцлийг тухайн үеийн АН-с Ерөнхийлөгчийн сонгуульд нэр дэвшигч Х.Баттулга хүчтэй дэмжсэнээр улам эрчийг авч улмаар төр зарахыг эсэргүүцсэн ард түмний дургуйцэл нэмэгдэн ерөнхийлөгчийн сонгуульд Ардчилсан Намыг ялуулсан үр дүнд хүрсэн билээ. 

Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үр дүнд ялагдсан МАН дотор хүчний баланс өөрчлдөгдөж тус намын хүчтэй лидерүүдийн нэг У.Хүрэлсүх намынхаа удирдлага, Засгийн газрыг гартаа авсан байдаг. Гэвч МАН дахь ялагдсан тал гараа хумхийн суусангүй. Өмнөх Ж.Эрдэнэбатын ЗГ-н үед журмыг нь өөрчлөн баталж байгаад УИХ гишүүдийн хамаарал бүхий аж ахуйн нэгжүүдэд алсын бодлоготойгоор тарааж булсан мина болох ЖДҮ хэмээх сенсаацаа тэд тэслэсэн юм. Уг алсын бодолтой урхинд гэр бүлээрээ аж ахуйн үйл ажиллагаа эрхэлдэг ирээдүйтэй олон залуу улс төрч гэнэдэн орсон байдаг юм билээ. Ийм урхи тавьсанаараа Монголын хамгийн том намд М.Энхболдыг мөргөн гарч ирэх нэр цэвэр залуу улс төрчгүй болгох алсын зорилготой байсан ч байж магадгүй юм. Яг үнэндээ төрөөс хулгай хийгээгүй, аж ахуйн ил тод үйл ажилалагааг хуулийн дагуу эрхэлж байсан хүмүүс хямд санхүүжилтийн тэр урхинд нь орж явчихсан нь тийм хэрэг байлаа. Гэмээ ухаарч алдаагаа нэн даруй засан уучлал хүссэн Ж.Энхбаяр нарыг хамгийн ихээр гутаан чичилцгээсэн нь тэрээр МАН-ы хамгийн ирээдүйтэй залуу лидерүүдийн нэг байсантай холбоотой гэж үзэж болохоор. Тэднийг төрөөс хэдэн зуун тэрбумаар нь хусчихсан хулгайчууд мөн ч их шоолсон доо. Шоололтоо шоглолт болгож шинэхэн байгуулагдсан Засгийн Газрыг унагаах операциа эхлүүлсэн. Хамгийн шог нь тэр ЖДҮ журмыг өөрчилсөн, тараасан хүмүүс ЖДҮ урхинд орж хар саналгүй авсан хүмүүсээ буруутган улс төр хийж эхэлсэн. 

ЖДҮ сенсаац Монгол Улсын Засгийн Газрыг унагаах гол хөшүүрэг болон ашиглагдсан юм. 

Яг энэ үед Лу.Болд хамтран зүтгэгч С.Зоригийнхоо хэлсэн эрх ашгийн эрэмбэ гэж юу байхыг дахин харуулсан билээ. Засаг төрийн хямрал ард түмний амьдралд хэзээ ч сайнаар нөлөөлөхгүй, нэмээд 60 тэрбумын луйварчид төрд буцаж бяр орвол энэ улсаас мэргэжил боловсролтой залуус дайжин зугатаж, улс орондоо шудрагаар зүтгэх урам зориг нь хугарах байсныг тэрээр олж харж Хүрэлсүхийн ЗГ-ыг авч үлдээх талд сонгогчдынхоо итгэн хүлээлгэсэн бүрэн эрхийн дагуу саналаа өгсөн байдаг. Гэтэл тэр үед маш санамсаргүй зүйл болж 60 тэрбумаар улс төр хийн Ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялсан Ардчилсан Намын дарга 60 тэрбумынхаа талд санал өгч АН-ы гишүүд дэмжигчидээ шоконд оруулах нь тэр. ЗГ-ууд огцорч ч байвал сайн байдаг хуучин 1996-2000 оны МАХН-н тактикийг тэд өөриймшүүлэхээр шийдсэн байсан бололтой. Юутай ч Лу. Болд болон түүнтэй санаа нийлсэн Ж.Батзандан нар АН-с гарсанаар энэ асуудал өндөрлөсөн.  

Лу Болд тэр үед улс төрийн эрсдэл өөртөө авахаас цааргалаад У.Хүрэлсүхийн Засгийн газар огцорчихсон байсан бол юу болох байсан бэ?

Шууд хэлье. Утаа арилахгүй байх байсан. Утаа арилаагүй тул Улаанбаатарын ихэнх иргэний уушиг тахлын өмнө эмзэг хэвээрээ л байх байсан. Өнгөрсөн өвлийн тахал гэмээр ханиад Улаанбаатарчуудын мянга мянгаар нь хороох байсан. 

Дахин шууд хэлье. Уханьд тахал дэгдэхэд хилээ шуурхай хаан сэргийлж чадахгүй байх байсан. У.Хүрэлсүхийг огцруулаад 60 тэрбумын ЗГ байгуулдагдсан бол урд хөршийнхөөө сэтгэлд сэв хийчихнэ гэж алцагнасаар улс орноо тахлын түймэрт тавьж өгөх байсан байх гэж би боддог.  Бас хамгийн чухал зүйл бол Хүрэлсүхийн 60тэрбумынхантай хийж буй эрс шийдэмгий тэмцлиййн үр дүнд албан тушаал зарах, ил цагаан намчирхах үзэгдэл төрийн албанд нам болсон. Олон яам агентлагт дарга нар нь намчирхах санаархал байвч урьдын адил ил цагаан таахалзах нь ор мөргүй арилсан. 10 жилийн өмнөх “Зөгийн үүр” санаачлагаар гаднаас ирж байснаас дутахгүй олон гадаадад төгсөгч Монголоо зорих болсон. (ЗГХЭГ дарга л гэхэд 30 орчим өндөр боловсролтой залуусын баг бүрдүүлж чадаж байсныг та санаж байна уу)

Энэ бол Хүрэлсүхийн ЗГ огцрохгүй үлдэж чадсаны шууд үр нөлөө юм. Өөрөөр хэлбэл Лу. Болд нар улс төрийн капиталаа зөв зүйлд золиослосоны шууд үр дүн юм.  

Хэрэв Лу.Болд ЗГ-г хамгаалалцаж үлдээгээгүй бол Ц.Сарангэрэл сайд  цар тахалтай тэмцээд явж байхгүй, түүгээрээ улс төрийн гол хөзрөө болгон Лу.Болдтой өрсөлдөж байхгүй байх байсан. Лу. Болд улс төрчийн хувьд улс орноо бодсондоо нэг тойрогт өрсөлдөх ирээдүйн өрсөлдөгчөө хүртэл засагтай нь үлдээж чадсан байж. 

У.Хүрэлсүхийн ЗГ-г унагаахаар оролдоод бараагүй нөхдүүд дараа нь хамгийн чадварлаг сайдуудын нэг  Я.Содбаатарыг нь оролдсоор өөрөө өргөдөл өгөн огцрох нөхцөл үүсгэсэн улс төрийг тэр үед хийсэн юм. Энэ хийрхэлийн үр дүнд ажил зохион байгшуулах асар их чадвартай Я.Содбаатар ажлаа өгч, харин түүний оронд өөрөө ажил хийж мэдэхгүй, өрөөлөөр ч ажил хийлгэж мэдэхгүй Б.Энх-Амгалан гэдэг хүн Зам тээврийн салбарт ирсэнээр Дарханы зам гамшиг болж хэдэн зуун хүн амь бие, эд хөрөнгө, цаг боломжоороо хохирсон. Ганцхан наана цаанаа бодохгүй хэт улс төржилтийн төлбөр нэг иймэрхүү байна. Төлбөрийн хүнд гол нь ард түмэн дээр л тусдаг. 

Я.Содбаатарын ажил зохион байгуулах чадвар, нөхцөл байдлын оновчтой шийдлийг олдог эсэхэд эргэлзэж байгаа хүн түүний удирдаж байгаа МАН-ы сонгуулийн штабын ажил болон энэ сонгуулийн үр дүнг харчихаад дараа нь надтай маргаарай.

Мэдээж ЖДҮ боломжийг дуун дээр шүүрэн ашигласан хүмүүсийн алдаа энд зөндөө бий. Гэхдээ энэ бол бодлогоор дараа үеийнхээ залуу лидерүүддээ хөгшчүүлийнх нь тавьсан занга байсныг тэд нэг их удалгүй ойлгосон. Иймээс тэд ЗГ-аа үлдээж, УИХ даргаа сольцгоосон. Энэ нь ч зөв болсон доо. 

Өнөөдөр МАН-ы өнгөрсөн жилүүдийн амжилтыг магталцаж байгаа бүх хүн энэ амжилт ололтод хүрэх боломжийг улс төрийн капиталаараа дэнчин тавьж үлдээсэн Лу.Болдод талархах хамтад нь ёстой шүү. Хан-Уулынханд Лу.Болдоос саналаа битгий харамлаарай гэж уриалмаар байна. Энэ бол танай дүүргийнхэн шиг гадаад орноор их аялдаг, гадаад харилцаа ихтэй аж ахуйн газруудтай дүүрэгт бүүр ч их хамаатай асуудал юм.   

Өнөөгийн дэлхий корона, арьс өнгөөр ялгаварлалын эсрэг тэмцэл, Америк-Хятад, Баруун-Оросын тэмцэл, ойрхи дорнодын нөхцөл байдал, эдийн засгийн глобал уналт зэрэг сүүлийн 30 жил тохиолдоогүй геополитикийн их чичиргээнд тулж ирээд байна. Ийм ээдрээтэй цаг үед гадаад харилцааны торгон мэдрэмжтэй Лу.Болд төрд хэрэгтэй юм. Баабар гуайн хэлсэн үг байдаг. “Лу Болдын үед гадаад харилцаа сайжирдаг” гэж.

Болд гишүүн дахин ГХЯ сайд болдоггүй юмаа гэхэд парламент хоорондын гадаад харилцааг хамгийн сайн хөгжүүлж чадах цөөхөн хүний нэг. Түүнтэй энэ талаар БХ сайд Н.Энхболд гуай л хамгийн ойр хэмжээнд зэрэгцэж чадах хүн гэж би хардаг. Тэр 2 бол Монгол төрийн үндсэн 2 яамыг аль алийг нь толгойлж байсан асар туршлагатай эрхэмүүд. 

Лу.Болдыг улс төрийн зорилгоор зэвсгийн наймаатай хутган буруутгахыг оролддог. Тэр зэвсгийн наймааны хэрэгт холбогдон шийтгүүлсэн Дашдэлэг генералтай хурандаа үед нь ажлын шугамаар олон уулзаж байсан нисэхийн экс удирдах ажилтны хувьд хэлэхэд энэ бол хэрэг биш юм билээ. Дэлхийн бүх улс зэвсэглэлээ байнга, зарим нь бүүр эрчимтэй шинэчилж байдаг. Аль 60-д оны хоцрогдсон технолгийн зэвсгийг халж орчин үеийн зэвсгээр Зэвсэгт Хүчнээ хангах нь цэргийн удирдлагын нэн тэргүүний зорилт юм. Ийм зорилт байгаагүй бол өнөөдөр 2 ширхэг МиГ-29 сөнөөгч онгоцууд манай зэвсэглэлд нэмэгдэхгүй л байсан болов уу.  Өнөөдөр Путиныг магтагчид, түүний баруун гар Шойгу-г бишрэгчид тэд юу хийснийг бас харчих хэрэгтэй юм байгаан. Путин, Шойгу хоёр Чечений дайнд де факто ялагдсан Оросын армийн зэвсэглэлийг л бүрэн шинэчилчихсэн юм. Энэ нь барууныг хамгийн их түгшээдэг нь ойлгомжтой. Хуучирсан зэвсгээс салж, шинэ зэвсэглэл авах нөхцөл бүрдүүлэхийг зэвсэгт хүчиндээ зөвшөөрсөн Батлан Хамгаалахын Сайд асан Лу.Болдыг буруутгах талд би ормооргүй байна. Иймээс үүнийг тойрсон улс төржилтийг зогсоох нь ёстой. Лу.Болд Гадаад Харилцааны Сайд байхдаа дипломат төлөөлөгчийн газруудад хар тамхины наймаачдыг системтэйгээр байршуулахыг оролдож байсан хүчинд саад болж байснаас энэ хэргийг түүнд тохон зохион ярьдаг болсон байх гэж би боддог. Түүнийг 2014 оны 10 сард яамыг нь бүтцийн өөрчлөлтөнд оруулж байгаад огцруулсанаас хойш л саяхнаас баригдаад байгаа хар тамхины хэрэгтнүүд ГХЯ-д олноороо шургалсан байдаг нь үүний нотолгоо болов уу. 

Сонгууль болдгоороо болно. Хүмүүсийн харилцаа байснаараа л үлдэнэ. Харин энэ дэлхий эргэлт буцалтгүйгээр ширүүн өөрчлөгдөж байна. Монгол Улс энэ ээдрээтэй дэлхийн нугачаан дунд эвээ олж явахад Лу.Болд шиг гадаад харилцаа, ардчилалын экспертүүд нэн хэрэгтэй цаг ирж байна. 

Түүний УИХ-р хэлэлцэж буй хуулийн төслүүдэд гсөн саналуудыг боломжтой нэг нь олоод үзчихээрэй. Үг бүрд нь шахуу хүний эрх, ардчилалын үнэт зүйлсийг өмгөөлсөн, тусгаар төгтносон Монгол Улсынхаа эрх ашгийг олон улсын тавцанд хамгаалсан жинтэй мэдэгдлүүд тэр хийдэг. Түүний үгс жинтэй, логик уялдаа сайтай байдаг учир хэлэлцэж буй хуулийн төслүүдэд заавал тусгагддаг. Хууль санаачлагчид зүгээр л тоохгүй орхих аргагүй орхигдсон санаа, бодит үнэнийг тэр олж харж хэлдэг. Лу. Болдын үг сайн анзаарвал хуралдаа таслахгүй суудаг Билэгт гуай, бүх асуудалд үг хэлж суудаг Баасанхүү нарын үгнээс ч хол илүүгээр хуулийн төслүүдэд сууж өгсөн байдаг юм. Мэдлэг ганцаддаггүй гэж энэ. 

Би ардчилсан намын гишүүн байсан бөгөөд энэ намыг Монголын ардчилалын түүчээ байгаасай гэж дандаа хүсдэг. Одоо ч хүссэн хэвээр. Гэвч 2017 онд болсон намын дарын сунгаанаас хойш нам нэг л биш болчихсон. Дотоод ардчилал нь бүрэн нурсан. Арчилалын үнэлэмжүүд мөнгөний хэмжүүрт орсон. Иймээс энэ намаас ардчилалыг дэмжигч олон хүн зайгаа барьсан. Лу. Болд харин хамгийн сүүлд намаасаа гарсан. Гэхдээ түүний улс төрийн замд хэн ч тааралдсан, тэр ардчилалд үнэнч үлдэх цөөн хүний нэг гэдэгт би итгэдэг. Сонгогчид бодит байдлыг зөвөөр үнэлэн, улс төрийн хийрхэл гүтгэлэгийг шүүрдэн хаяж сонголтоо хийх байх гэж итгэж байна.

Зээлийн хүүг буулгах арга

Би эдийн засагч биш. Гэхдээ эдийн засгийн сургуульд үздэг 5-6 хичээлийг өөр програмуудын хүрээнд заалгаж бас ч үгүй гайгүй төсөөлөлтэй болсон байдаг юм. Киевт заалгасан Экономика гражданской авиации гэх соц агуулгатай хичээлийг бол аль эрт 90-д онд хоолтойгоо хольж идээд мартчихсан. Харин сүүлд McGill, Griffith, Bond их сургуулиудад заалгасан олон хичээлээс эдийн засгийн талаар хоосонгүй ойлголттой болсон гэж өөрийгөө боддог. Гэлээ ч би энд эдийн засагчидтай уралдаж тоо график дурьдан цэцэрхмээргүй байна. Харин тэр эдийн засагчдын маань анзаарахгүй байгаа, тэр системийнхээ гажуудлыг хөндлөнгөөс харах чадвараа алдатлаа сатаарсан зүйлийг энгийн хүнд ойлгомжтойгоор хэлэхийг оролдох болно. Болгооно уу.

Дэлхий даяар Корона цар тахал эрчээ улам авч том том эдийн засгууд Хонгорт элэгдүүлсэн Түгжил заан шиг эвхрэн унацгааж эхэллээ. Төр нь социализмээс ч илүү халамж, харж үзээг үзүүлж эхэллээ. Гэвч тэдний систем нь зөв тул арга буюу тулгарч байгаа түр зуурын социализмээ даван гараад босоод ирнэ. Монгол Улс хилээ хаагаад 2 сар болсоны дараа байдал ямар болов? Улсын төсвийн орлого олон зуун тэрбумаар дутсан ч нэг үеээ бодвол бас тэсээд л байна. Гэхдээ тэр тэсэлтийн ард нуугдаж байгаа цагтай бөмбөг хэзээ тэсрэх бол? Шуудхан хэлэхэд хятад руу нүүрсний тээвэр 2 сарын дараа сэргэснээр төсвийнхний юутай ч цалин нь тасрахгүй өл залгаад байхаар болж байна. Харин хувийн хэвшлийнхэн маань 2 сар хөл хорионд харилцагч, худалдан авагч, үйлчлүүлэгчгүй мурчийн тэсэн тэссээр эхнээсээ, эхнээсээ ч юу байхав ихэнх нь ажилчдаа олноор нь цомхотгож эхэллээ. Засгийн газраас гаргасан хүн амын орлогын албан татвар, НӨАТ-н цуцлалт хэт оройтож гарснаас олон ажлын байр хадгалагдаж чадсангүй. ЗГ-н ч буруу биш байх. Явж явж байдал яаж эргэхийг дэлхийн хамгийн шилдэг эрдэмтэдтэй улс орнууд ч урьдчилан таамаглаж чадаагүйгээсээ болоод өнөөдөр ташраараа баларч байна. Энэ хугацаанд Монголын эдийн засгийн амьдралд хамгийн ихээр яригдсан зүйл бол банкны зээлийн хүү, төлбөр, мөн татварийн хөнгөлөлт хойшлуулалтын асуудал байлаа. Энэ хямралын үед эдгээр төлбөрүүдийн дарамт, татварын дарамт түр завсарлахгүй бол худалдан авагчгүй болсон бизнесүүд тэсэж үлдэхийн тулд өөрт нь ирсэн цөөхөн үйлчлүүлэгчдээс дээрх төлбөрүүдийг барагдуулах орлогоо ядаж олохыг хичээхдээ үнээ нэмэх нь гарцаагүй. Энэ нь эргээд нийгэмд үнийн өсөлтийн давалгаа үүсгэдэг. Үнэ өсмөгц орлогын хомсдол нүүрлэж байгаа иргэдийн худалдан авалт бүүр багасан бизнесүүдэд улам ч сөрөгөөр нөлөөлдөг. 2012 онд Изинис компани Ховдын Булган руу АНУ нисэхээс ч үнэтэй үнэ гаргаад төрийн томилолтын хүнээс өөр хүн суухын аргагүй болгосноос орлого олохгүй байсаар уг чиглэлийг хааж байсан түүх өнөөдөр орон даяар бүх төрлийн бизнест давтагдаж эхэллээ.

Би энэ цар тахал эхэлж байх үед л сошл орчинд Австралийн туршлагыг жиргэж байсан. Австралид дайн, үндэсний хэмжээний гамшгийн үед юмны үнийг царцаадаг, банк санхүүгийн байгуулгыг хяналтандаа оруулдаг хуультай юм билээ. Энэ хуулийнхаа дагуу Австралийн муж улсууд Баруун Австралиас эхлэн бүх төрлийн үнийн өсөлтийг царцааж эхлээд байна.

Үүнтэй ижил арга хэмжээг татварын хөнгөлөлт, банк санхүүгийн системийн цогц арга хэмжээтэй цаг алдалгүй хослуулсан бол олон бизнес өнөөдөр арай дээр байх байлаа. Нэгэнт хорио цээр тогтоож бизнест хамгийн их хэрэгтэй худалдан авагчид, үйлчлүүлэлгчдийг гэрт нь хорьчихоор ямар ч баялаг бүтээдэггүй конторын бюрократуудаас бусад нь орлогогүй баларч орхих нь гарцаагүй байсан билээ. Гэтэл тэр хориотойгоо зэрэгцүүлж эдийн засаг руу чиглэсэн арга хэмжээ аваагүйгээс өнөөдөр ажилгүйдлийн давалгаа улс орныг бүрхэж эхлээд байна. За энэ ч яахав. тахал дарагдахаар бүх юм хэвийн болно гэж олон хүн хэлэх байх. Гэтэл бидний бизнесийн орчин яг хэвийн орчин мөн үү.

Яг энэ талаар хэлэх хэдхээн үг байна.

Эрүүл эдийн засагтай олон оронд моргэжийн зээлийн хүү жилд 3.5-6%, бизнесийн зээлийн хүү жилд 6-9%, хадгаламжийн хүү 1-3% л байдаг. Тэнд хадгалалмжийн хүү бага учир мөнгөө өсгөх боломж хайсан иргэд, бизнесүүд хөрөнгийн зах зээлд ихээр хийж энэ нь бизнесээ банкны зээлийн хавханд оруулахгүйгээр босгох боломжийг нээж өгдөг систем ажиллаж байдаг юм байна.

Гэтэл манайд зөвхөн хадгаламжийн хүү жилд 14-15% байгаагаас нэгд хэн ч эрсдэлтэй бизнест мөнгөө хийж өсгөх шаардлагагүй болж байдаг. Жилийн 15%-н ашгийн маржинтай бизнес бол олон салбарын хувьд мөрөөдлийн бизнес юм. Чи мөнгөө Монголын банкуудад 4 хувааж хийгээд л улирал бүр өссөн хүүгээс нь хэрэгцээний мөнгөө сугалж аваад байхад хангалуун амьдраад байж болно. Энэ бол түр зуур төрийн ямар нэг албанд сууж байгаад хувьдаа ямар ч бизнесгүй хэрнээ дараа нь насаараа чинээлэг амьдраад байдаг дарга нарын амьдрах арга юм. Тэд төрийн суудалд байхдаа ганц хоёр удаа хууль зөрчин зоригтой хөдөлж цөм хийж аваад ядаж тэрбумын хадгаламжтай болчихвол жилд асуудалгүй 150 сая төгрөгний орлоготой амьдраад байх ирээдүйгээ манай системийн гажуудал дээр ийнхүү баталгаажуулчихдаг. Иймээс банк, эдийн засгийн реформыг хамгийн их эсэргүүцэгчид нь банкирууд ч биш харин том хадгаламж эзэмшигч дарга нар байдаг юм.

Банкууд бидэнд өгдөг зээлийн эх үүсвэрээ 2 шугамаар бүрдүүдэг. Эхнийх нь эдийн засгийн өсөлт, инфяцыг тооцон Төв банкнаас зах зээлд нийлүүлж буй мөнгийг арилжааны банкууд бага хүүтэй зээлж авдаг. Тэр зээлийн хүүг эдийн засагт Монгол банкны бодлогын хүү гэж нэрлэдэг юм билээ. Бодлогын хүү төв банканд хадгалуулсан мөнгөний хүү гэх боловч яг үнэндэээсрэгээрээ. Төв банк өгсөн мөнгө нь эргэж ирэхдээ инфяцид цохиулаад үнээ алдчихгүй байх төсөөлөлөөр бодлогын хүүгээ тогтоодог. Инфляци тогтвортой, буурах хандлагатай үед бодлогын хүү буурдаг. Өөрөөр хэлбэл арилжааны банкны зээлийн эх үүсвэр хямдарч байна гэсэн үг. Үүнийг дагаад зээлийн хүү ч буух боломж гардаг. Зээлийн хүүнд инфляцийн нөлөө ингэж тусдаг юм байна. Төрөөс эх үүсвэр нь санхүүждэг ипотекийн 8% зээл бол яг үнэндээ инфяцаа чүү амай багтаасан санхүүгийн ямар ч ашиг авчрахгүй бүтээгдхүүн болоод байгаа нь ийм учиртай. Бодлогын хүү нь арилжааны банкны мөнгийг төв банк мөнгө хэвлэх чадвараа ашиглан татаж авах механизм гэдэг боловч яг үнэндээ арилжааны банкаар дамжуулан зах зээлд мөнгө оруулах арга юм. Хэрэв тиймгүй бол банкууд зах зээлд биш зөвхөн эрсдэлгүй төв банкиндаа мөнгөө буцааж зээлсээр томорчих биз. Төв банк арилжааны банкинд мөнгө нийлүүлэхдээ өгөхдөө ч буцааж татахдаа нэг хүүтэй байдаг байж болно. Юутай ч огт зардалгүй өгдөггүй учраас танд очих зээлийн хүү ингэж өндөр байгаад байдаг. 

Нөгөө зам нь бол хадгаламж татах замаар зээлийн санхүүжилтийг босгодог. Нэгэнт зээл олгох эх үүсвэр болох мөнгөний эх үүсвэрээ өрсөлдөөн дундаас татахын тулд хадгаламжийн хүүгээ өсгөн өрсөлдсөн банкууд цааш дамжуулан зээлдэх зээлийн хүүгээ өндөр барих нь ойлгомжтой. Зээлийн өндөр хүүг давахын тулд бизнесүүд үнээ нэмцгээнэ. Үнэ нэмэгдэхээр инфляци өснө. Инфляци өсөхөөр төв банкны бодлогын хүү дагаад өснө. Ийм л чөтгөрийн тойрогт орчихож байгаа юм.

Инфляцид нөлөөлж байгаа хамгийн том хүчин зүйл маань бидний хардаад байдаг долларын ханшны өсөлт ч биш харин дарга нарын маань хадгаламжийн хүү болох нь эндээс харагдаж байгаа байх. Монголд долларын эрэлт тийм ч их биш, Нарийн яривал Оюу Толгойгоос хойш Монгол дахь долларын хэмжээ эрс нэмэгдсэн ч Эрээнээс авах барааны хэмжээ сүрхий өсөөгүй. Тэхлээр валютын эрэлт нийлүүлэлтийн харьцааны инфляцид үзүүлэх нөлөө голлох фактор биш юм.

Өнөөдөр дарга нар зээлийн хүү, төлбөрийг хойшлуулах шийдвэр гаргасан хэрнээ тэдний хадгаламжинд банкуудын төлөх хүүг түр царцаасан шийдвэр гаргасангүй. Иймээс банкууд засгийн газарт зөв харж дохиод буруу харж салаавч өгөөд сууж байна.

Инфляцид нөлөөлж байгаа суурь өгөгдлүүдийг яаралтай засахгүй бол тахлын дараа ч эдийн засаг өндийхгүй асар удахаар харагдаж байна. Монголын эдийн засаг 3 сарыг тэсэх гэж ингэж байгаа юм чинь 3 жил үргэлжилбэл нэгмөсөн сүйрч унана. Иймд хөл хорионы цагаа ашиглаад хууль эрх зүйгээ зөв болгох санал байна.

АН дарга С.Эрдэнэ нар санаачлан банкны зээлийн хүүг 18%-д барих хууль зүтгүүлээд байсан. Тэдний санаа нь зөв ч уг асуудлын углуурга шалтгааныг засах механизмгүй хууль өргөн барьсан байдаг. Зүй нь Эрдэнэ дарга хадгаламжийн хүүг 3%-д барих хууль санаачлах ёстой байлаа. Ингэсэн бол түүнийг дагаж өсдөг бүх пирамид өөрөө нуран унах байв. Хадгаламжийн хүү буурснаар зээлийн эх үүсвэр хямдарч, хэмжээ нь өсөн бага хүүтэй зээл санал болгох боломж нэмэгдэнэ. Ипотекийн зээл ч 4-5%-д хүрч олон хүн дэлхийн жишгээр моргэж төлж орон сууцтай болж хот орчноо утаанаас салгах үүд нээгдэнэ. Бизнесийн зээл 6-9% руу бууж risk taker-үүд зоригжин бизнест орж ажлын байрууд нэмэгдсэнээр моргэж төлөгчдийн тоо өсөж хэрэглээний зээлийн бааз өргөжинө. Хэн хэндээ ашигтай. Харин мөнгөө хадгаламжинд өсөхгүй байна гэж бодож байгаа хүмүүс нь бизнест хөрөнгө оруулалт хийж олон бизнесийг банкны зээлийн санхүүжилтийн хавхнаас салгана. Хадгаламж буурсан ч бүх бизнес өөрийн мөнгөө банкаар л эргэлдүүлнэ. Банкууд харин ч хадгаламж бус асар их мөнгөн урсгалыг ашиглах боломж олох юм.

Мэдээж энэ бүхэнд бас өөр өөрийн зөв эрх зүйн орчин шаардлагатай. Юуны түрүүнд хадгаламж шүтэхгүй хөрөнгийн зах зээл рүү мөнгө хийдэг болгохын тулд хөрөнгийн биржийн хууль журмыг эрс шинэчлэх хэрэгтэй. Жижиг хувьцаа эзэмшигчдийн эрх ашгийг нулимдаг тогтолцоог нурааж бүрэн шинэчилж байж энэ боломжтой болж ирдэг. Эрх зүйн реформгүйгээр хэн ч хөрөнгийн зах зээл рүү мөнгөө хийхгүй, иймээс ажлын байр олноор нь үүсгэх бизнесүүд нэмэгдэхгүй.

Иймээс 2020 онд ямар ч улс төрийн хүчин төрд гарсан энэ журмуудыг сайжруулж чадах оюунлаг Монголчуудыг дайчлах хэрэгтэй юм. Гэснээс манай хуулиуд ихэнх нь аль 1990-2005 оны хооронд Монголчууд сүрхий боловсорч амжаагүй үед бичигдсэн олон цоорхойтой түүхий хуулиуд байдаг. Дараа нь уул уурхайн цунами залгаад юун яасан эрх зүйн реформтой манатай болцгоосон. Тэднийг шинэчлэх, сайжруулахын тулд хууль тогтоочид биш хуулийн төсөл бичигчдэд зах зээлийн үнээр нь хөлс урамшуулалыг нь өгч сурах хэрэгтэй. Ингэж байж сайн бүтээгдхүүн авч нийтээрээ хожно. Яам газрын хэдэн цалин багатай мэргэжилтнийг дайчилж бичүүлсэн хэрнээ намчид нь хулгайн санаануудаа оруулах гэж самраад гаргадаг тэнэг хуулиудаас болж нийгэм ингэж зовж байдаг юм байгаа юм.

Банкны зээлийн хүүнд нөлөөлдөг нэг хүчин зүйл бол инфляци. Энэ нь орлого өсөөгүй байхад юмны үнэ өсөх үзэгдэл юм. Үндэсний валютын худалдан авах чадвар унахыг инфляци гэдэг. Юмны үнийн өсөлт нь худалдагчийн bargaining power буюу юмныхаа үнийг худалдан авагчдаа тулгах бяр нь өндөр байх үед болдог үзэгдэл байдаг. Хэн ч өөрөөс чинь хямд үнэ хажууд чинь санал болгож байгаа үед үнээ өсгөх боломжгүй байдаг.

Эдийн засгийн, эрх зүйн, түүхийн олон сурах бичигт тэрбумтан Рокфеллерийн байгуулсан Standard Oil Trust буюу итгэлцэлийн нэгдлийн тухай бий. Тэд өрсөлдөн нэг нэгнээсээ бага үнэ санал болгодог өрсөлдөөнийг хоорондоо тохиролцон нэг үнэ санал болгохоор шийдсэнээр төгсгөл болгож зөвхөн хэрэглэгчийн мөнгө дутсанаас худалдан авч хүчрэхгүй болох үед тогтдог үнийг тулгах монстер болсон Стандарт Ойл нэгдэлийн тухай тэнд өгүүлдэг. Тус нэгдлийн үнийн үгсэн хуйвалдааны дараа Америкт юмны үнэ өсөж эхэлсэн. Үр дүнд нь Рокфеллерийн хөрөнгө өнөөгийн ханшаар бодвол өнөөгийн хамгийн баян хүнээс 3 дахин их баян болсон байдаг.

1890 онд Америкийн Сенатч Жон Шерман “Sherman Antitrust Act 1890” буюу Холбооны 15-р (Худалдаа коммерсийн код) хуулийн 1 ба 2-р зүйлийг санаачлан батлуулсан байдаг юм билээ. Тэр хуулиар зах зээлд монопольчлох оролдлогуудыг хууль бус хэмээн зарласан байдаг. Рокфеллерийн Стандарт Ойл нэгдлийг задлан Шелл, Шеврон, Мобил болгон хоорондоо өрсөлдөхийг тулгасан байдаг. Нэг цооногоос авсан, нэг нийлүүлэгчээс авсан нефтьтэй байсан байлаа ч хоорондоо заавал өрсөлдөх хуультай. Тэдний өрсөлдөөнийг яаж тулгасан бэ. Зэргэлдээх колонкууд нь ижил үнэ санал болгохыг л хориглочихсон. Хэрэв ижил үнэ бичсэн байвал асар өндөр дүнгээр торгохоос гадна, тэр нэг үнэ зах зээлд тулгаж олсон бүх орлогыг нь хураачихдаг байна. Америкт амьдарч байгаа монголчууд анзаараарай. Зэргэлдээх колонкууд ерөнхийдөө ижил үнэтэй боловч бутархай центийн зөрүүтэй үнэ гаднаа харуулсан байгаа. Хэрэглэгчийн хувьд үнийн зөрөө гарахгүй ч сэтгэл зүй нь аль хямд харагдсанаас нь авдаг. Нэг галлон нь 2 доллар 54 бүхэл 8/10 цент гэж нэг нь зарж байхад нөгөөх нь 2 доллар 54 бүхэл 9/10 цент гэсэн байгаа. Энэ тохиолдолд олон хүн 8/10 гэсэн колонк руу эргэдэг. Бага үнэ харуулсан (дисплэй хийсэн) колонкийн орлого өсөж нөгөөгийнх нь буудаг. Ингээд орлогоо өсгөхийн тулд нөгөөхийнхөө үнэнээс доогуур болгон 7/10 болгоно. Ингэж үнээ уралдан буулгаж эхэлдэг . Мэдээж хэрэг үнэ нь бүтээгдхүүнийхээ зорилтот ашгийн маржингаас буугаад ирэх үед нэг нь тэсэлгүй үнээ буцааж өсгөнө. Өрсөлдөгч нь дагаад л өсгөнө. Гэлээ ч буцаад уралдаад буудаг. Америк Канадад 1 дэх өдрийн үдээс хойш хамгийн хямд 2 дахь өдрийн өглөө хамгийн өндөр үнээр бензин зардаг болохыг би тэр хавьд сурахдаа анзаараад авсан.

Бензиний үнэ бол эдийн засгийн катализатор үнэ. Түүний хэрэглээ бараг бүх бүтээгдхүүнд шинэсэн байдаг тул түлшний үнийг дагаад бүх үнэ хөдөлдөг. Хэрэв бүтээгдхүүнээ ижил үнээр заръя гэвэл өрсөлдөгчийн зарж байгаагаас өөр бүтээгдхүүн болохыг батлах хэрэгтэй болдог. Яг ижил сортын гурил зэргэлдээ дэлгүүрт ижил үнэтэй байх нь бий. Гэхдээ сайн анзаарвал баглаа боодол нь өөр өөр байдаг. Ядуус их үлйчлүүлдэг дэлгүүр энгийн ууттай байх ба чинээлэг хүмүүс үйлчлүүлдэг шинэ хүнстэй дэлгүүрт гоёмсог ууттай байдаг. Ингээд өөр бүтээгдхүүн гэгдэн үнийг зөрүүлэх хуулиас мултарч болдог.

Үүнтэй яг ижил хууль гарган арга хэмжээ аваад зэргэлдээх өрсөлдөгчөөсөө ижил бүтээгдхүүнийхээ үнийг өөр байхыг орон даяар тулгаж чадвал Монгол Банк валютынхаа нийлүүлэлтээр л хянахыг оролддог дийлддэггүй инфляци чинь өөрөө буугаад ирнэ. Инфляци буувал төв банкны бодлогын хүү, мөн төрөөс санхүүждэг моргэжийн хүү бууна.

Банкны зээл гэхдээ явж явж газар үл хөдлөх хөрөнгө л барьцаалж олгогддог. Бидний газрын хууль, үл хөдлөх хөрөнгийн бүртгэлийн систем бүхэлдээ бардак байгаа. Уг нь эрх зүйн классик ойлголтоор газар бол зөвхөн хөрс шороо талбай биш, түүн дээр баригдсан байшин, гадар болон байшинд хөдөлгөөнгүй бэхлэгдсэн fixture буюу суурин байгууламж, эд зүйл бүгд ордог. Хэн нэгэн сайдын хэн нэгэн дотно этгээдүүддээ албан тушаал өгөхийн тулд салгасан газар, ҮХХ бүртгэлийн системийг нэгтгэж нэгдсэн тогтолцоонд оруулах шаардлагатай. Ингэж байж банкны зээлийн баталгаа сайжирна. Хэн нэгний болон нийтийн газар дээр дураараа байшин сав барихаа ч болино. Яг үнэндээ Зайсангийн ам бол нийтийн эзэмшлийн газар дээр хүчээр түрээ барьж эзэмшил үүсгэн барьсан барилгуудаар дүүрсэн хороолол юм. Хуультай улсад газар бол дээрээ байгаа барилгуудыг ч багтаадаг тул бусдын газар дээр дураараа барилга байгууламж барьвал газрын жинхэнэ эзэн баярлалаа гээд л өөртөө авчихдаг хуультай. Ийм хууль, ийм нэгдсэн бүртгэлийн тогтолцоо Монголд байсан бол улсын болон нийтийн газар дээр барьсан бүх барилга төрийн өмч болох байсан. Нөгөөтэйгүүр газрын бүртгэлийн системийг үл хөдлөх хөрөнгийн бүртгэлээс салгасан нь цаана газрын мафийн их нарийн зохион байгуулсан ажиллагаа юм билээ. ҮХХ нэрээр бүртгэгддэг бол газар ихэвчлэн тусгай кодоор бүртгэлд ордог. Энэ нь эрх мэдэлтнүүдээс авсан газрыг дамлан зарах, эрх мэдэлтнүүд өөрийнхөө нэрийг газрын бүртгэлээс нууцлахад их тохиромжтой байдаг болотой юм билээ. Энийг нураасны дараа банкны эрсдэл эрс буурч зээлийн хүү багасах боломж гарна.

Банкны зээлийн эргэн төлөлтийн баталгаанд түүнээс зээл авсан иргэдийн бизнес амжилттай явах баталгаатай тайван орчин чухал. Гэтэл манай эрүүгийн хуулийн орчин маш ээдрээтэй байдлууд үүсгэн, иргэний журмаар шийдчих олон маргааныг эрүүжүүлэн бизнесийн risk taker-үүдийг зоригийг мохоож байдаг. Сүүлийн 10 жилд Монголын бизнесийнхэн Цагдаа, АТГ-н үүд, 461-н камерт амьдарцгаалаа. АТГ зүгээр л бизнесийн өрсөлдөөнийг шийддэг, хэн нэгэн хөрөнгөлөг этгээд болон эрх мэдэлтний бизнес, улс төрийн өрсөлдөгчийг намнадаг улс төрийн цагдаа болж хувирсан гэхэд бараг болно. Харин цагдаа нь энэ байдлыг илчилсэн иргэд, сэтгүүлчдийн амыг хаах үүрэг хүлээсэн жандарм болох шахлаа. Энэ бүхнийг эрүүгийн эрх зүйн реформыг сууриар нь хийж, шүүхийг өмнөх преседентээ дагадаг өөрөөр хэлбэл хуулийг ялгаатай хэрэглэх эрхгүй болгодог иж бүрэн реформ хийж байж өөрчилж чадна.

Таныг өнөөдөр зовоож байгаа зөвхөн зээлийн хүүгийн асуудлыг шийдэхэд манай системд ийм их засвар хэрэгтэй байгааг нэг анзаараадхаарай. Гэтэл хэн нэг нь энэ реформыг хийх л ёстой. Хийхгүйгээр Монгол улс хөгжихгүй. Нэг том уурхай нээгээд, нэг том бүтээн байгуулалт хийгээд хялбархан хөгжих тухайгаа март. Тийм зүйл төрийг улам л коррапт болгож ардчилал эрх чөлөөг чинь улам л хумина. Харин олуулаа жигд хөгжих иж бүрэн системийн засвар хийж байж л жинхнээсээ цалин 5 сая, айл бүр байр сууцтай, зээлийн хүү дэлхийн жишигт бууж ирнэ.

Тэхлээр энэ иж бүрэн өөрчлөлтийг хийж чадах тийм хүмүүсээ сонгуулиар дэмжье. Үүний тулд зүгээр нэг сайхан санаа нүүрний буянтай соёл урлаг спортын алдартнууд ч биш, мөн өнөөгийн энэ тэнэг системийн эрэг шураг болсон улс төрчид ч биш, магадгүй хэн ч танихгүй, танигдах боломж нь ч гараагүй өндөр боловсролтой, чадварлаг олон залуусыг гаргаж ирэх хэрэгтэй болж ч магадгүй. Авилгалын нийгэм тийм залуусыг дарж байж цэцэглэдэг. Иймд та заавал олонд таниглсан байх шалгуур тэдэнд бүү тавиарай. Би тэднийг ил гарч ирж эх орныхоо төлөө өөрчлөлтийг манлайлахыг энэ захиагаараа ятгая. Та өөрийнхөө төлөө тэдэнд саналаа заналтайгаар өгч эх орноо авар.

Би өвс хадаж үнээнд өгөөд, үнээ надад сүүгээ өгч сүүг би мууранд өгөөд муур хулганыг зовоохоо болиод хулгана тарвасыг нүхлэхээ больж тарвас надад үрээ өгөхөөр нь үрийг би хэрээнд өгөөд хэрээ модонд үүрлэхээ болиод мод надад борогцойгоо өгөөд борогцойг би гахайнд өгөхлээр гахай надад хялгасаа өгч хялгасаар би дээс томж найзыгаа татаж гаргана.

УИХ гишүүдэд хандан ҮХНӨ-ийн талаар хэлэх хэдэн үг

 1990 оны хавар ард түмэн Сүхбаатарын талбайд тусгай хангамжийг устган, тэгш эрхийг нэхэх лоозон барин жагссан юм. Үүнээс 2 жил шахуугийн дараа 1992 оны 1-р сарын 13-ны өдөр Ардын Их Хурал, Улсын Бага Хурал хамтран шинэ Үндсэн хуулийн төслийг эцэслэн баталсан билээ. Уг Үндсэн Хуулиар шинэ цагийн төрийн эрх мэдлийн хуваарилалт, ардчилсан ёс журам, хүний эрхийн элементүүдийг тунхаглан хуульчилсан байдаг.  Олон олон зүйл заалтуудыг нь монголчууд, монголын төр амьдралдаа туршин үзсэн боловч энэ хуулиас ганцхан л заалтыг эхнээс нь хэрэгжүүлэхгүй байсаар энэ улс нийгэм, улс төр, эдийн засгийн гүн хямралд оржээ. Энэ хэрэгжихгүй орхигдсон ганц заалт нь хуулийн өмнө бүгд тэгш байх тухай заалт байсан юм.

Энэ хуулийн өмнө тэгш байх заалтыг Үндсэн Хууль баталсан Ардын Их Хурлын 400 гаруй нэгдлийн дарга, аж ахуйн даамлууд, 50 Бага хурлын гишүүд өөрсдөө ч мөрдсөнгүй. Бараг л санаатайгаар гэмээр. Үүнийг мөрдөөгүйн төлөө хариуцлага хүлээсэн цорын ганц бөгөөд сүүлчийн хүн нь 20-р тогтоолын тухай insider мэдээлэлийг хувьдаа ашигласан депутат Дамдин гэгч хүн байлаа.

Тэд энэ заалтыг яаж гажуудуулсан бэ? Үндсэн хууль баталсны маргааш л нэгдэлүүд тарж мал хувьчлагдах, нэгдлийн аж ахуйг тараан хуваарилах асуудал босч ирсэн юм. Мэдээж мэдээлэлд ойр, эрх мэдэлд байгаа давуу талаа ашиглан нэгдэл нийгмийн ихэнх хөрөнгө чухамхүү Үндсэн Хууль баталсан тэр эрхэмүүдийн гарт ихэнх нь ямар нэгэн аргаар орсон байдаг. Ингэж шинэ цагийн анхны феодалууд үүсэх суурь тавигдсан билээ. Аж ахуй толгойлж байсан төв суурингийн дарга нар ч хоосон хоцроогүй. Социализмын бараа бааз, хоршоо мухлагийг тэд л хүч түрэн хувьчилж авцгаасан. Харин Бага хурлын эрхэмүүд бол мэдээлэлд ойр байгаа боломжоо хувьдаа ашиглан том сэтгэн том туусан нь одоо ч мэдэгдэм.

Ингээд Үндсэн хууль хэрэгжиж эхэлмэгц хэрэгжүүлэх шаардлагагүй нэгэн зүйл тэр хуульд байсан нь ил болсон. Хуулийн өмнө тэгш байх албагүй гэдэг зарчим нийгэмд улам түгэн дэлгэрсэн. Өөрөөр хэлбэл 90 оны тэмцлийн үед онцгойлон яригдаж байсан тусгай хангамж, тусгай харж үзээ тэр чигээрээ үлдсэн. Зүгээр л тусгай харж үзээ хүртэгчид нь өөр хүмүүс болцгоосон байдаг. 1996 онд АХ эвсэл засгийн эрхэнд гарч байр орон сууцыг хувьчилж эхэлсэн.  Иргэн бүр улсаас түрээслэн сууж байсан байраа хувьчилж авсан боловч тухайн үеийн хотын орон сууцны нийт талбайн 15-20 хувийг бүрдүүлж байсан орос мэргэжилтнүүд, улаан цэргийн офицерүүдийн  сууж байсан байр сав аль хэдүйнээ ардчилагч нарын гараар ороод дууссан байв. Эндээс Зи, Да нарын байрны магнатууд төрж эхэлсэн. Жасрайн Засгийн газрын үед энэ улс төсөв хоосон, ёстой л нөгөө урд хормойгооро хойд хормойгоо нөхөн амь зуудаг байв. Энэ үед алт хөтөлбөр зарлагдсан юм. Бас л нөгөө мэдээлэлд ойр бүлэглэл хамгийн шимтэй нөөцтэй ордуудыг нь авч анхны хөрөнгөтнүүд мэндэлсэн түүхтэй.

Хэдийгээр бүгд нэг жигд гараанаас эхэлсэн мэт боловч эрх мэдэлтнүүдийн үүсгэсэн тэгш бус байдал нийгмийн жам ёсны урсгалд алхам тутамд өөрчлөлт оруулсаар өнөөгийн энэ нийгэмд хүрч иржээ.  Эргээд харахад эрх мэдэлтэнд хууль нэг янзаар, энгийн ардад хууль шал өөр янзаар үйлчилдэг нийгэм байгуулаад эхэлчихсэн тууж явна.  Эндээс бүх гажуудал эхэлж байгаа юм.

Өнөөдөр Үндсэн Хуулиа янзална, учрыг нь олно гээд бүгд бужигнаж байна. Энд санал болгосон өөрчлөлтүүд их бага талаараа хэрэгцээтэй юу гэвэл хэрэгцээтэй. Гэхдээ нийгмийн шударга ёсыг ойртуулах нэг ч санал санаачлага энэ саналууд дунд алга.  Хамгийн тоймтой хэдэн саналынх нь талаар өөрийн ажигласанаа сийрүүлье. Энгийн ардад ойлгомжтой байлгах үүднээс академик зохиомж, үг хэллэгийг аль болох цөөн хэрэглэхийг хичээлээ. Яалт ч үгүй шинэ ойлголт өгөх шаардлагатай үед англи нэр томъёог зохих байдлаар хавчуулсан болно. 

1. Засгийн газрын тэргүүн багаа бүрдүүлэх эрхтэй байх эсэх талаар. 

Дэлхийн ертөнц дээр ардчилсан улс орнууд нь парламентын болон ерөнхийлөгчийн засаглалтай байдаг бол ардчилсан бус улс орнууд ерөнхийлөгчийн эсвэл хэмжээгүй эрхэт хаант засаглалтай байдаг юм байна. Манайд арабын шейхууд, эсвэл дундад азийн удирдагчдын аль нь ч байхгүй тул ардчилсан бус улсын тоонд одоохондоо арай ч орчихоогүй явж байна.

Ардчилсан улсад ямар засаглалтайгаас үл хамаараад иргэд Засгийн Газрын тэргүүнийг сонгох хүмүүсийг эхлээд сонгодог. Хаана ч засгийн газрын тэргүүнийг шууд сонгодоггүй.

Ерөнхийлөгчийн засаглалтай улсад жишээ нь Засгийн газрыг ерөнхийлөгч нь, эсвэл ерөнхийлөгчөөс томилсон ерөнхий сайд удирддаг. Үүний жишээ нь АНУ болон Францын БНУ юм. АНУ-д иргэд сонгуулиараа ерөнхийлөгчөө биш харин ерөнхийлөгчийг томилох үүрэг бүхий Электорат хэмээх бүлэг хүнийг сонгодог. Иргэдийн сонгосон тэр хүмүүс өөрсдийн итгэл үнэмшлээр дараагийн шатны сонгуульд санал өгсөнөөр Ерөнхийлөгч нь тодордог. АНУ-н түүхэнд иргэдийн өгснөөс өөр санал электоруудаас гарч иргэдийн олонхи дэмжээгүй хүн Ерөнхийлөгч болж байсан түүх бий. Би үүнийг ард нийтээс Засгийн газрын тэргүүнийг шууд сонгодоггүй юм шүү гэдгийг харуулах зорилгоор л жишээ болгон бичиж байгаа юм шүү. 

Парламентын засаглалтай улсад бол бүүр ч шударга. Ард иргэд хууль тогтоогчдоо сонгоод тэр хууль тогтоогчид нь засгийн газрын тэргүүнийг сонгон томилдог. Парламентын тогтолцоо нь ардчилсан боловч Үндсэн хуульт монархтай улсад их түгээмэл байдаг. Мөн Үндсэн хуульт монархигүй боловч билэгдлийн төрийн тэргүүнтэй улс орнууд мөн парламентын засаглалыг нэвтрүүлсэн байдаг. Эдгээр улсууд нь өмнө нь ганц хүний дарануйлалд зовж зүдэрсэн, мөн гадаад нөхцөл байдлыг өөрт хохирол багатай туулах зорилготойгоор энэ засаглалыг сонгодог. Үүний жишээ нь Герман, Австри, Монгол юм.

Нэгэнт засгийн газрын тэргүүнийг сонгосон бол түүнд улс орныг удирдах бүх Гүйцэтгэх дээд эрх мэдэл (Executive power)-г өгч үр дүнг шаарддаг. Засгийн газрын тэргүүн өөрт ирсэн үүргийг биелүүлэхийн тулд түүнийг биелүүлэхэд шаардлагатай баг буюу хуулийн хэллэгээр кабинет бүрдүүлж ажилладаг. Засгийн газрын тэргүүнтэй ажиллах шилэгдсэн баг буюу кабинетийн гишүүдийг олон оронд сайд (minister),  зарим нэг цөөн улсад төрийн нарийн бичгийн дарга (secretary) гэж нэрийддэг. Кабинетийн гишүүний ажил бол засгийн газрын ажлын салшгүй хэсэг бөгөөд хамтын шийдвэр гарган хамтын хариуцлага хүлээдэг ёс дэлхий даяар тархжээ. Хэрэв тэр багийг бүрдүүлэх эрх Засгийн газрын тэргүүнд байхгүй бол хамтын ажил явагддаггүй, улмаар хамтын амжилт ирдэггүй. Иймээс ардчилсан улс орнуудад кабинетийн гишүүнийг томилох, огцруулах бүрэн эрхийг Засгийн газрын тэргүүний мэдэлд орхидог. Засгийн газрын гишүүнийг ЗГ тэргүүн томилсоныг төрийн тэргүүнд, хэрэв ЗГ тэргүүн нь өөрөө төрийн тэргүүн бол парламентынхаа дээд танхимд танилцуулж ёсчилдог уламжлал нэгэнт тогтсон байдаг байна.

Дэлхий нийтэд түгээмэл энэ ёс жаяг руу алхсан санал УИХ-н хэлэлцүүлэгт 2-нтоо уначихсан бололтой. Өөрөө хэлбэл Засгийн газар нь фракцуудын наймаацал дээр, мэргэжлийн бус улс төрийн томилгоо давамгайлсан, танихгүй, магадгүй нэг нэгэндээ дургүй хүмүүсийг хүчээр гэрлүүлсэн мэт байх хэвээрээ үлдчих шиг боллоо.  Тун харамсалтай

2. УИХ-н гишүүн Засгийн газрын гишүүн байх ёстой эсэх тухайд.

Ардчилсан улс орнуудад 2 зарчим үйлчилдэг.

Ерөнхийлөгчийн засаглалтай улсын засгийн газрын гишүүн нь хууль тогтоогч байдаггүй бөгөөд өөрийгөө гүйцэтгэх эрх мэдэлд бүрэн зориулдаг. Хэрэв сайд нь хууль тогтоогч байсан бол тэр энэ үүргээсээ татгалзан сайдын ажилд ордог. Үүний жишээг биш Нью Йорк мужаас сонгогдсон Сенатч Хиллари Клинтон АНУ-н төрийн департаментын тэргүүнээр Обамагийн ЗГ-т ажиллахдаа сенатын суудлаа чөлөөлж өгч байснаас харж болно.  Энэ нь Монтьескегийн бичсэн эрх мэдлийн сонгодог хуваарилалттай холбоотой. Дэлхий дээр энэ сонгодог хуваарилалт зөвхөн АНУ-д л бий. Өөр хаана ч ийм тэнцвэртэй эрх мэдлийн тэгш хамт баланс байдаггүй.

Харин Парламентын засаглалтай улсад засгийн газрын гишүүдийг заавал парламентын гишүүн байх шаардлага тавьдаг. Австралиийн шинэ засгийн газарт орсон хүн парламентад суудалгүй байвал сайдаар томилогдсоноосоо хойш 3 сарын дотор аль нэг дурын тойрогт очиж парламентын гишүүн болох зөвшөөрөл хүсч сонгогчдоос нь санал авдаг. Хэрэв сонгогчид түүнийг парламентад оруулахыг зөвшөөрөхгүй бол тэр сайдын суудлаа бас өгдөг. Цаад агуулга нь ард түмний мандатгүй хэн ч парламентын засаглалтай улсад төрийн дээд эрх барих хэрэгт оролцох эрхгүй байх гэсэн санаа байдаг.

Монголын тухайд 1996 онд иргэн Ламжавын зохиомолоор үүсгэсэн энэ алдааг 2000 оны нэмэлт өөрчлөлтөөр зассан боловч богино зайны улс төр энэ сэдвээр эцэс төгсгөлгүй явж ирсэн байдаг. Үр дүнд нь ард түмэн төрд орохыг зөвшөөрөөгүй нэг нөхөр өөрийн фракцын эзний төлөөлөгч байдлаар яам толгойлохоор томилогдож засгийн кабинетийн нэгдмэл байдлыг самарч хаядаг.

Энэ хэсэгт ядаж Н.Энхбаярын засгийн газар шиг 50/50 байх зохицуулалт оруулахгүй бол УИХ-н гишүүд засгийн эрхийг өөрийн зардлаар бусдад авч өгдөг хүмүүс болж хувиран хэн ч төрийн эрх барих дээд байгуулагад орохоор хүч хөрөнгөө шавхах сонирхолгүй болчихвол төрийн чадамж эрс буурах аюул бий 

3. УИХ гишүүдийн тоо 99-108 байж болох эсэх талаар.

УИХ гишүүдийн тоо хангалттай олон байх нь дараахь давуу талуудыг үүсгэдэг.

- Нэг гишүүний нөлөө багасаж улс орны асуудлын хэлэлцүүлэлт хувь гишүүний болон бүлэглэлийн дарамт сулардаг

- Засгийн газарт орсон “давхар дээлтэй” гишүүдийн эзлэх хувийн жин багасаж парламентын хяналтын эрх нэмэгддэг.

- Олон жижиг тойрог үүссэнээс нутаг дэвсгэрийн сонгуулийн зардал эрс буурах боломж бий болж хөрөнгөлөг бус сэхээтнүүд олноороо хууль тогтоох байгуулагад сонгогдох эдийн засгийн боломж нээгддэг. Харин 50/50 гэх мэт холимог тогтолцоог нэвтрүүлбэл хөрөнгөлөг цөөн хүн мажоритар тойрогт өрсөлдөж, үлдсэн хэсэг нь намын даргаас 100% хараат хүн сүрэг байдлаар (32 оны Германы наци нам шиг) парламентад орж ирэх болдог. Энэ нь өөрөө парламентын гишүүдийн тэгш бус байдлыг өдөөж дотоод хямрал руу түлхдэг тул аль болох зайлсхийх нь зөв. Шинэ Зеландын нэг танхимтай 120 гишүүнтэй парламентад энэ тоо 71+49 байдаг юм билээ. Өөрөөр хэлбэл намын даргын карманд даган орж ирэх намын масс 49 гишүүн буюу нийт гишүүдийн 41 хувиас хэтрэхгүй байдаг. Шинэ Зеланд энэ тогтолцоондоо хүн амын тоо нь 2 сая хүрэхгүй байхдаа шилжсэн байдаг. Иймээс энэ харьцааг Монголын парламентад авч нэвтрүүлэхэд болохгүй газаргүй. 

Ингэхлээр УИХ гишүүдийн тоог тодорхой хэмжээнд нэмэх, эсвэл парламентын гаднаас сонгогдон томилогдсон засгийн газрын гишүүнд парламентын суудал авах боломж нээх үүднээс УИХ гишүүдийн тоог нэмэх, уян хатан байлгах шаардлага бий.

УИХ гишүүд мөн л энэ асуудлаар санал хураасан боловч дэмжсэнгүй унагаад хаялаа.

4. Сонгуулийн тогтолцоо ямар байх талаар.
Монгол улс сонгуулийн тогтолцоо нь маш ойлгомжгүй зөрчилтэй явж ирсэн ардчилалтай улс юм. Сонгуулийн тогтолцоо ямар байхыг санаанаасаа зохиох, бусдын жишгийг дагахаасаа өмнө Үндсэн Хуулинд маань юу гэсэн байгааг сайтар анзааран түүнд агуулагдсан implied буюу далд санаануудыг олж харахыг бид хичээх ёстой юмаа. Өөрийн ажигласанаа энд товчхон хуваалцъя.

Ардчилалын түүхэнд мажоритар тогтолцоо түлхүү ашигласан байдаг нь Үндсэн Хуулийн "шууд сонгох" заалттай холбоотой гэж үздэг. Гэхдээ маш олон улсын Үндсэн Хуулийн эрх зүйн онолуудаар бол энэ шууд сонгох гэдэг нь сонгогч этгээд бусдаар дамжуулан саналаа өгөхгүй л гэсэн санаа юм. Өөрөөр хэлбэл сонгогч нь сонголтоо өөрөө хийх гэсэн санаа байдаг. Энэ шууд сонгох заалт пропорционал болон холимог тогтолцоотой улсуудын үндсэн хуульд ч байгаад байдаг нь "шууд сонгох" заалт маань сонгуулийн тогтолцоог заасан заалт биш харин сонголтыг хэн нь хийх вэ гэдгийг заасан заалт болох нь тодорхой харагдаж байдаг.

Нутаг дэвсгэрийн төлөөлөл, хүн амын төлөөлөл төрд зөв харьцаагаар байх нь цөөхөн хүн амтай, уудам газар нутагтай Монгол шиг орны хувьд асар чухал билээ.
Үндсэн хуульд маань ямар нөөц байгааг шинжье. Ийм агуулгатай заалтууд байх юм. "33.2. Ерөнхий сайдыг УИХ-д хамгийн олон суудал авсан нам, эвсэл дэвшүүлнэ", "31.2. Улсын Их Хуралд суудал бүхий нам дангаараа буюу хамтран Ерөнхийлөгчид тус бүр нэг хүний нэр дэвшүүлнэ". Та нар анзаарсан бол Үндсэн хууль маань Ерөнхий Сайд болон Ерөнхийлөгчийг тодруулах үүрэг бүхий нам гэдэг улс төрийн байгуулагыг хуульчилсан байхыг энэ заалтуудаас харах болно.  Гэтэл одоогийн мажоритар тогтолцоогоор 76 бие даагч сонгогдон гарах онолын боломж бий. Бид хичнээн ч хэзээ ч тийм юм болохгүй гэж зүтгээд ч эрчимтэй уруудан доройтож байгаа улс төрийн намуудын нэр хүндийг ажиглавал энэ онолын боломж нь практикт хэрэгжихэд бараг бэлэн харагдаад байгаа юм. За 76 бие даагчтай болох үед юу болох вэ. Шууд утгаараа Үндсэн Хуулийн хямрал, мухардал болон энэ улс Засгийн Газаргүй, Ерөнхийлөгчгүй улс болох ба их сайндаа л өмнөх Засгийн Газрын бүрэн эрх дараагийн Их Хурлын үед дуусахгүй, Ерөнхийлөгч нь сонгуулгүйгээр 3 дахь хугацаанд ажилласан ийм сонин байдал үүсэх болно. Ингэхлээр Улс төрийн нам УИХ-д байна гэж хуульчилсанаараа улс төрийн намыг тусад нь УИХ-д оруулах суваг байх ёстойг Үндсэн Хуульд хуульчилсан implied law энд байна гэж ойлгох ёстой болж байна. Мөн иргэн төрийн байгуулагад сонгогдох сонгох эрхтэйг заасан заалт нь бие даагч хувь иргэн УИХ-д сонгогдох эрхтэй байх ёстойг ч бас хуульчихсан байдаг. Ингэхлээр УИХ-н сонгуулийн тогтолцоо маань Үндсэн Хуулиараа холимог тогтолцоо байх ёстой болж таарч байгаа юм.
УИХ-н батлах сонгуулийн хуулийн үүрэг бол зөвхөн мажоритар болон пропорционал суудлуудын харьцаа, түүний босгыг хуульчлах л ажил хийх ёстой болж таарч байна.
Та бүхэн энэ талаас нь нэг сайн анзаараадхаарай. 

5. Ерөнхий сайд парламентыг тараах эрхтэй байх нь зөв эсэх талаар.

Харамсалтай нь энэ чухал асуудал энэ удаагийн Үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлтийн төсөлд тусгагдаж хэлэлцэгдсэнгүй.  Уг нь цаад санаа нь бол их энгийн. Засгийн газар аливаа реформын шинжтэй асуудлаар парламентын дэмжлэг авч чадахгүй байгаа тохиолдолд мухардлаас даруйхан гарахын тулд ард түмнээрээ хайнаа хагалуулахыг парламентын ээлжит бус сонгууль зарлах гэж нэрлэдэг юм билээ.  Ерөнхий сайд нь өөрийн засгийн газрын хийх реформыг парламентад дэмжих тооны хүн сонгож өгөхийг ард түмнээсээ хүсэж ээлжит бус сонгууль зарладаг. Ихэнх тохиолдолд ард түмэн дэмждэг ч, зарим тохиолдолд эсрэгээрээ болж өөр парламент бүрдэх болдог. Энэ бол ардчилалын эрүүл процесс бөгөөд хүссэн дэмжлэгээ аваагүй Ерөнхий сайд огцрон шинэ засгийн газар байгуулагдан шинэ зорилт тавиад цааш явдаг.  Монголын парламентад энэ асуудал маш хэрэгцээтэй байгаа. Учир нь Ерөнхий сайдынхаа хийх гэсэн реформыг парламент боож хаан, хувийн болон фракцын нөхцөл тулган мушгисаар анхны сэдсэн реформыг нь тэр гэж танихын аргагүй мутацад оруулж хаядагаас энэ улс хөгжихгүй хий эргэж орхидог. Иймээс Ерөнхий сайдад суудал булаалдсан улс төрийн хямрал турмойлоо шийдэх гэж биш харин зөвхөн улс орон даяар хийх ард нийтэд нэн хэрэгцээтэй реформын асуудлаар парламенттай санал зөрөлдвөл түүнийг тараан ээлжит бус сонгууль зарлах эрхтэй болгох ёстой гэж бодогдож байна.

6. Ерөнхийлөгчид элдэв эрх мэдэл нэмж олгох тухайд. Аливаа төрт улс төрийн тэргүүнтэй байдаг нь жам. Энэ ёс улс бүрт янз бүрээр биелэлээ олж иржээ. Өнөөгийн дэлхий дээр төрийн тэргүүнүүд хэмжээгүй эрхэт хаан (Сауди), хэмжээт эрхэт хаан (Япон), ээлжээр сонгогддог хаан (Малайз, Арабын Нэгдсэн Эмират), ард түмнээс сонгогдсон засгийн газрын тэргүүн биш Ерөнхийлөгч (Орос),  ард түмнээс сонгогдсон Засгийн газрын тэргүүн Ерөнхийлөгч (АНУ), Парламентаас сонгогдсон сул Ерөнхийлөгч (Герман), ээлжээр төр тэргүүдэг холбооны зөвлөлийн гишүүн (Щвейцарь) гэх мэт олон янз байх аж. Монголын хувьд хибрид шинж чанартай Ерөнхийлөгчтэй улс юм. Нэг танхимтай парламентын засаглалтай улсад Ерөнхийлөгчийг ард түмнээс сонгох тогтолцоог сонгосон нь Ерөнхийлөгчийн засаглалыг оруулж ирэх гэсэн хэрэг биш юм билээ. Харин олон парламентын улсуудад байдаг дээд танхимын үүргийг гүйцэтгэдэг төрийн тэргүүнийг ард түмнээсээ сонгосон хэрэг юм. Ерөнхийлөгч эсвэл хаан нь гүйцэтгэх засгийн тэргүүн биш бараг бүх улсад төрийн тэргүүн нь парламентын хэсэг байхаар Үндсэн Хуульд нь сууж өгсөн байдаг. Энэ жишгийг Үндсэн хуулийн эцэг Б.Чимид Монголын хөрсөн дээр буулгасан нь ард түмнээс сонгогддог дээд танхимыг төлөөлсөн Ерөнхийлөгч буюу төрийн тэргүүгийн оруулж ирсэн явдал юм. Шинэ Зеланд болон Автралийн Куинсланд мужийн парламентын дээд танхимуудын үүргийг төрийн тэргүүнд шилжүүлсэн тайлбартайгаар татан буулгаж нэг танхимтай тогтолцоонд шилжүүлсэн нь одоо ч сайн ажиллаж байна.

Тийм Ерөнхийлөгч юу хийх ёстой вэ. Мэдээж Үндсэн хуульд ноогдуулсан олон зүйл түүний бүрэн эрхэд хамаарч байгаа. Харин манай Үндсэн хуульд гаргасан нэг алдаа нь Шүүхийг томилгоонд Засгийн Газар буюу гүйцэтгэх засаглалын тэргүүнийг оролцоог үгүй хийсэн явдал юм. Эндээс засаглалын check-balance алдагдах суурь тавигдсан байдаг. Тэнд бол шүүгчийг гүйцэтгэх засаглалын тэргүүн санал болгож албан захирагч, эсвэл парламентын дээд танхим баталж томилдог.  Харин Хууль тогтоох засаглал шүүгчийг суудлаас нь зайлуулах эрх эдэлдэг. Гэтэл Монголд энэ бүх эрхийг нэг хүнд төвлөрүүлснээс шүүх улс төрийн багаж болж харилцан check-н хүрээлэлд хамрагдахаа больсон байдаг. Иймээс Үндсэн Хуулийн нэмэлт өөрчлөлтөөр засаглалын check-balance-н энэ зөв зарчмыг оруулж ирэх ёстой. Нөгөөтэйгүүр Монголоос бусад бүх оронд хууль бол төрийн тэргүүний assent  буюу соёрхолоор эцэслэн батлагддаг зүйл байдаг. Гэтэл Монгол улсын хууль УИХ-н даргын гарын үсэг зурагдсанаар ёсчлогддог болсон нь парламентын спикер буюу хурлын дэг сахиулагчид Үндсэн Хуулийн бус эрх мэдэл олгосон байгаа. Тэр дарга парламентын бусад гишүүнээсээ илүү хууль тогтоох эрэмбэтэй байх ёсгүй юм уг нь.  УИХ энэ алдааг засч хуулийг соёрхон ёсчлох үүргийг Ерөнхийлөгчид олгох нь зүйтэй. Ингэвэл Ерөнхийлөгчийн хориг жинхнээсээ хүчтэй болж парламентын дээд танхимын үүргийг гүйцэтгэх Ерөнхийлөгчийн эрх бүрэн хэрэгжиж эхэлнэ. Ерөнхийлөгч нэгэнт ард түмнээс сонгогдсон юм бол энэ улсын нэг танхимтай парламентаас баталж буй шийдвэрүүд хууль болох эс болохыг ард түмний өмнөөс шийдэх эрх хэрэгжүүлэх ёстой байх. АНУ Ерөнхийлөгч үүнийг ёслол төгөлдөр хийж хуулинд гарын үсэг зурсан үзгүүдээ дараа нь бэлгэнд тараадаг ба, Англи болон Хатан хааныг төрийн тэргүүнээ гэж үздэг улс орнуудад Royal Assent  бол бүүр ч нарийн дэгтэй.

Хуульд хэсэгчилсэн хориг, засвар оруулах асуудал хаан, амбан захирагч байтугай АНУ-н ерөнхийлөгч ч хийдэггүй. Зөвшөөрөх, эс зөвшөөрөх ганцхан гарцтай байдаг. Иймээс энэ заалтыг авч хаях ёстой.

Нөгөөтэйгүүр Хэмжээт эрхэт хаан болон Парламентын засаглалтай улсын Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн нэлээд хэсэг нь үүрэг байдаг. Жишээ нь засгийн газрын гишүүнийг томилох, элчин сайдууд томилох, шүүгчийг томилохдоо бүрэн эрхээ дандаа Ерөнхий сайдын зөвлөсөнөөр хэрэгжүүлдэг. Өөрөө хэлбэл эдгээрийг сонголт хийх эрх Ерөнхий сайдад байхаас төрийн тэргүүнд нь байдаггүй. Төрийн тэргүүн зөвхөн ёсчлох үүрэг хүлээдэг.

Манай Үндсэн Хуульд Ерөнхийлөгч гадаад харилцаанд Монгол улсыг бүрэн эрхтэй төлөөлнө гэж заажээ. Гэтэл Н.Энхбаярын үеэс эхлэн, Ц.Элбэгдоржийн үед даамжирч, Х.Баттулгын үед бүүр даварч Ерөнхийлөгч нь төлөөлөлийн үүргээсээ халин харин гадаад харилцааг тодорхойлох эрх рүү илтэд орж эхэлсэн байдаг. Монгол улсын гадаад харилцааг Үндсэн хуулиараа УИХ тодорхойлж Засгийн Газар буюу Гадаад Харилцааны Яам нь хэрэгжүүлдэг. Ерөнхийлөгч бол ГХЯ-ы протоколын шаардлага урган гарсан үед төрийн тэргүүний хувьд оролцож гадаад харилцаанд улсаа төлөөлөх үүрэгтэй этгээд юм. Гэвч энэ асуудал бас л гажуудсан байгааг Үндсэн Хуулийг хэрэгжүүлэхдээ засах шаардлага бий.

Ер нь төрийн тэргүүндээ элдэв ажил овоолоод байдаг улс орон бараг байдаггүй. Зөвхөн илтэд хоорондоо дайсагнасан, цэрэг стратегийн шийдвэрийг минут секундээр хэмжиж шуурхай гаргах шаардлагатай АНУ, ОХУ, БНХАУ 3-т л Ерөнхийлөгчид нь асар их эрх мэдэл төвлөрүүлж ажилладаг. Манайх шиг жижиг улсын хувьд хамтын шийдвэрээ ёсчлуулах, төрийнхөө удирдлагыг харийн олз барьцаанд оруулахгүй байлгах үүднээс төрийн тэргүүнд хэт их эрх мэдэл төвлөрүүлэх шаардлагагүй юм. Үүнийг хууль тогтоогчид бас бодолцох л хэрэгтэй.

Монгол улсын хувьд Ерөнхийлөгч нь төрийн тэргүүн нь болохоос төрийн мэнэжер нь биш юм шүү. Үүнийг Үндсэн Хуулийн тайлбаруудад заавал тодотгож өгөх ёстой гэж бодож байна. Өөрөөр хэлбэл Ерөнхийлөгч маань хоёрдугаар Ерөнхий сайд хийхийг оролддог Гүйцэтгэх эрх мэдэл булаалдах биш, харин ганц хүнтэй парламентын дээд танхимынхаа үүргийг чамбай хийх ёстой юмаа. Хаашдаа дээд танхимд томилгооны хангалттай эрх мэдэл байдаг нь олон улсын жишиг билээ. Ийм л учраас Ерөнхийлөгчийн зохицуулалт Үндсэн хуулийн УИХ гэх хэсэгт байдаг билээ.  

7. Шүүх эрх мэдэл ямар байвал дээр вэ гэдэг талаар. Монгол улс ардчилсан тогтолцоонд шилжсэнээс хойш ардчилалын үнэр ч бараг ороогүй, ер нь огт ороогүй салбар бол шүүх, хууль сахиулах тогтолцоо юм. Дэлхийн улс орнууд Үндсэн хуулиндаа шүүхийн талаар олон зүйл бичдэггүй. Дээр бичсэн хуулийн өмнө бүгд тэгш гэдэг зарчмыг дурьдахад шүүх ямар замаар явах нь тодорхой болж ирдэг. Хууль сайн муу байж болно. Гэхдээ түүний өмнө бүгд тэгш байх баталгаа нь нийгмийн шударга ёсны гол хэмжүүр нь билээ. Яаж хэрхэн хуулийн өмнө тэгш байдаг вэ?  Ганцхан л арга бий. Энэ нь шүүх шүүхийн өмнөх шийдвэрүүдтэй адил асуудлыг яг адилхан л шийдвэрлэнэ гэсэн хэрэг юм.Өөрөөр хэлбэл эрүүл барьцалт нь тэгш эрх, шударга ёсны гол суурь үндэс нь байдаг.  Энэ асуудлыг далайн эрх зүйтэй (common law) улс орнууд кэйс бүрийг бүртгэлжүүлэн хэрэг бүр дээр урт судалгаа хийн өмнөх жишгийг хэрэглэх шалтгаануудыг тогтоон шийддэг бол эх газрын эрх зүйтэй (civil law) улсад эрх зүйн шинжлэх ухааны судалгаа, мөн дээд шүүхийнхээ тайлбар дээр үндэслэн шийдээд явдаг. Гэтэл манай улсад эдгээрийн аль аль нь байхгүй болсноор шүүгчид өөр өөрийн үзэмжээр ямар ч хэргийг өөр өөрөөр шийдэх онолын боломж нээгдсэн байдаг. Эндээс шүүхийн авилгал эхэлсэн юм. Нэгэнт шүүхийн өмнөх преседентэд хүлэгдэхгүй, эрх зүйн шинжлэх ухааны зарчимд баригдахгүй байх боломж бүрдмэгц шүүгчийн өмнө ирсэн хэргийг хуулийг өөрийн дураар тайлбарлах замаар аль их төлбөр төлсөн талд шийдэх явдал хавтгайрсан билээ. Энэ Үндсэн Хуулийн нэмэлт өөрчлөлтөөр шүүх хуульд захирагдана гэдгээс гадна өмнөх шийдвэрүүд, эрх зүйн шинжлэх ухааны хүлээн зөвшөөрөгдсөн зарчмуудад тулгуурлан шийдвэр гаргана гэж оруулбал энэ Үндсэн Хуулийн нэмэлт өөрчлөлт өмнөх зорилгоо шууд давуулан биелүүлж орхино шүү.  Учир нь бүх хүнд тоглоомын дүрэм яг адилхан үйлчлээд эхэлбэл нийгэмд шударга ёс тогтож, эдийн засаг хөгжиж, оюун санаа саруулждаг нь хүний нийгмийн зүй тогтол билээ. Явж явж Монголчуудын бий болгосон pax Mongolica гэх эдийн засаг худалдааны хөгжил цэцэглэл бол түмэн газрын бүх иргэнийг төрийн хуулийн өмнө тэгш болгосоны л үр дүн юм.

Ардчилсан улсуудын үндсэн хуулинд шүүхийг томилох, буулгах, шүүхийг ажиллах зарчмыг суулгахаас гадна Дээд шүүхийн эрх мэдлийг тусгайлан зааж өгдөг. Өнөөгийн байдлаар Монголд өдөр бүр тохиолддог асуудлын хамгийн жижиг зарга ч хүсвэл дээд шүүх хүртэл явж тэнд байх өндөр мэргэшилтэй хуульчдын цаг завыг үрж байдаг.  Баруунд бол зөвхөн өмнө өгүүлсэн шүүхэд преседент болох хэмжээний заргыг л дээд шүүх авч хэлэлцдэг юм билээ. Преседент болохооргүй заргыг дээд шүүхээр шийдүүлэхийг хүсвэл асар өндөр шүүхийг төлбөр төлөх ёстой болдог.

Дээд шүүхэд хуулиар зарим хэргүүдийг шууд харъяалуулж болдог. Жишээ нь Австралийн дээд шүүх төрийн албан хаагчид оролцсон, төрийн байгууллага оролцсон, мөн гэр бүлийн хуулийн асуудлаар (Дээд шүүхийн дэргэд Family Court гэж байдаг) үүсгэсэн заргыг шууд харъяалж шийддэг. Монголд энэ талаар Үндсэн Хуульд тусгах нь зөв байх. Мужуудад ч мөн адил төртэй холбоотой заргыг мужийн дээд шүүх нь шууд харъяалж шийддэг. Захиргааны хэргийн шүүх бол төрийн хэрэг шийдэх төрөлжсөн шүүх юм. Энэ шүүхийг дээд шүүхийн харъяанд оруулахад олон асуудал шийдэгдэнэ. Гэхдээ гүйцэтгэх засаглалын зөвхөн захиргааны шинж чанартай шийдвэрийг, хууль тогтоох засагалалын Үндсэн хууль зөрчсөн эсэх талаархи асуудлыг Дээд Шүүх хянадаг. Улс төрийн болон бизнесийн шийдэлүүдийг зөв буруу гэж шүүх эрх Шүүхэд байдаггүй. Үүнтэй холбоотойгтоор Үндсэн Хуулийн Цэцийг татан буулгаж Үндсэн Хуулийн маргаан хянах эрхийг Дээд Шүүхэд шилжүүлбэл улс төржсөн ҮХЦ-с салж, УДШ илүү шинжлэх ухаанч болоход дөхөмтэй байж болох юм. Мөн олон нийтийн өмнөөс шүүхэд оролцох эрх бүхий прокурорын байгуулагыг шүүх эрх мэдлийн хэсэг болгосон байдлыг засах хэрэгтэй. Прокурорын асуудал Үндсэн хуулийн шүүхийн бүлэгт дурьдагдсан нь Монголын шүүхийг автоматаар гэсгээн шүүх социалист шүүхийн хэв шинжинд нь үлдээн хуульчилсан явдал болсон гэж үзэж байна. Прокурорын байгуулагыг үнэхээр хуульчлах шаардлагатай гэж үзэж байгаа бол түүнийг Гүйцэтгэх засаглалын үүрэгт оруулж хуульчлах нь зүйтэй. Бидний жишээ болгон ярьдаг АНУ-д Ерөнхий прокурор нь Department of Justice буюу Шударга ёсны департментыг (Хууль зүйн яам) толгойлдогийг манай хууль тогтоогчид бас бодолцох ёстой байх.  Үүний нэгэн адил АТГ зэрэг хууль сахиулах бүх байгуулагыг Гүйцэтгэх эрх мэдлийн хүрээнд оруулахаар хуульчлах шаардлагатай. 

Ер нь нэг үгээр дүгнэн хэлэхэд шүүхийн хараат бус байдлыг зөвхөн шүүхийг өөрийнх нь өмнөх шийдвэрээс хараат болгож л шийддэг юм билээ. Монголд эх газрын эрх зүй их сүүлд орж ирсэн эрх зүй юм. 1924 оноос өмнө бол бичиг үсэггүй ард түмний дунд уламжлалт ёс заншлын хууль л үйлчилж байснаас бичигдсэн хууль тогтоомж гэж бараг байсангүй, байсан байлаа ч түүнийг нь уншиж дагах бичиг үсэгтэй ард түмэн байсангүй. Ерөнхийдөө бол Монгол нь customary law+common law холимог өнөөгийн Бутан шиг улс байсан юм. Common Law буюу ардын хууль нь ард нийтийн дунд байх нийтээр хүлээн зөвшөөрдөг эрүүл оюун ухааныг даган мөрддөг эрх зүй юм. Цогт тайж кинон дээр ч энэ хуулийг мөрдөж байгаа тухай гардаг. Гүен баатрын “Миний оюун ухаанаар болбол Арслан тайжийг цаазаар аваачих ёстой. Цаазаар аваач” хэмээсэн нь чухамхүү эрүүл оюун ухааныг даган мөрдөж, хуулийг алагчлалгүй хэрэглэдэг байсан өвгөдийн түүхийн маань гэгээн дурсамж билээ. 1924 оноос Коминтерн (Коммунист Интернационал) гэдэг байгуулагаас хүчээр тулгасан улааны үзэл суртлын хуультай явж 1961 оныг хүргэсэн байдаг юм билээ. Харин 1961 онд л НҮБ-д элсэх хэрэгцээ, Социалист улсуудаа улс шиг харагдуулах гэсэн хөрш улсын гадаад бодлогоор БНМАУ-д анхны хууль төрхтэй эрх зүйн баримтуудыг Зөвлөлт Оросоос хуулан гаргаж эхэлсэн байдаг. Бидний хуулан өөриймшүүлсэн гэх эх газрын эрх зүй нь өөрөө тийм ч эртний зүйл биш юм. 1800-д онд Наполеон Францын case law-д суурилсан common law эрх зүйн тогтолцоог Эртний Ромын 12 хүснэгтийн хуультай адилхан кодчилсон системд оруулах зарлиг гаргасанаар civil law (military биш иргэний төрийн эрх зүй гэсэн үг) эрх зүйн систем үүссэн байдаг. Францчууд бол яг үнэндээ 12-р зуунд Common Law буюу ардын эрх зүйн тогтолцоог Англид тээн аваачсан хүмүүс билээ.  Бидний эх газрын гэж нэрлэж сурсан иргэний төрийн эрх зүй нь Европ даяар тархаж цаашилбал дэлхий даяар түгэсэн байдаг. Энэ нь дундад зуунд хүчирхэг байсан уламжлал ёс заншлыг атгасан сүм хийдүүдийн нөлөөнөөс эвтэйхэн салах улс орнуудын төрийн эрмэлзлэлтэй ч холбоотой байж болох юм. Иргэний төрийн эрх зүй Францаас Герман руу, Германаас Орос руу, Оросоос Монгол руу орж ирэхдээ бараг 150 гаруй жилийг туулсан байдаг. Ийм явахдаа Германы онцлогтой хувиралтанд өртөж, Оросын большевизмын үзэл сурталд хордож, яг Монголын хөрсөн дээр буухдаа монголчлох залхуурлын мутацид ороод хууль болдог байв. Тэр нь одоо ч яг хэв хэвээрээ. Сүүлийн үед англи хэлний хэрэглээ нэмэгдсэнээс үүдэлтэйгээр хуулиудаа далайн эрх зүйтэй улсуудын statutes буюу парламентынх нь баталсан төрийн хуулийг хуулах болсоноос үзэл санаа концепцийн асар их зөрөлдөөн үүсэх болсон байдаг.

Миний бодлоор Үндсэн Хуулийн нэмэлт өөрчлөлт хэрэв боломж нь байвал эрх зүйн тогтолцоогоо 1924 оны гараан дээр нь аваачиж шүүх хуулийн тогтоцоондоо ардчилсан хувьсгал хийн аз жаргалын индексээрээ дэлхийд тэргүүддэг Бутан шиг эрх зүйн тогтлоцоо руу хөтлөх нь зүйтэй гэж санагдаж байна. Ард түмэн зөвхөн хууль тэгш үйлчлэх үед л аз жаргалтай байдаг нь тэндэээс харагддаг ба common law (далайн эрх зүй гэж зарим нь ярьцгаадаг) буюу ардын эрх зүйтэй улсуудад хувьсгал хэзээ ч болдоггүй давуу талыг ч оруулж ирмээр санагддаг. Ер нь аливаа хувьсгал бол шүүх шударга биш байгаагаас үүдэлтэй нийгмийн бухимдалын овоорол дээр л үүсдэг үзэгдэл юм.  Өнөөгийн Хонг Конгийн бослого бол Хятадын нэгдмэл байдлыг эсэргүүцсэн үймээн биш зөвхөн эх газрын хятадын шударга биш arbitrary шүүхийг эсэргүүцсэн иргэдийн эсэргүүцэл юм. Өөрөөр хэлбэл Хонг Гонгийн иргэд хятадын civil law тогтолцоотой шүүх эрх зүйг эсэргүүцэж босоод байгаа хэрэг.     

8. Үндсэн хуульд байх зарим тодорхойлолт, ойлголтуудын талаар.

Газрын хэвлийн баялаг хэний өмч байх тухайд.

Үндсэн хуулийн хамгийн их анхаарагддаг энэ заалтыг газрын хэвлийн баялаг төрийн нийгмийн өмч байна хэмээн маш ойлгомжгүйгээр тодорхойлохоор ярилцсан байх юм. Гэвч энэ бол маш буруу бөгөөд эрх зүйн ойлгомжгүй бүрхэг байдал руу хөтөлнө.

Олон оронд газрын хэвлийн баялаг ард түмний өмч гэж үздэг. Гэхдээ ард түмэн гэдэгт зөвхөн өнөөгийн амьд сэрүүн байгаа хүмүүс биш, ирээдүйн зуун зуун жилд тухайн улс оронд иргэн нь болж амьдрах хойч үеээ оруулан тооцдог. Мөн нийтийн өмч (public property), төрийн өмч (crown, federal, state property) гэдэг ойлголтууд бол тусдаа асуудал байдаг. Иймээс газрын хэвлийн баялагийн Монгол улсын өмч хэмээн тодорхойлох нь бараг зөв болов уу. Улсын өмч гэдэг тодорхойлолт социализмын үед хүчтэй яригддаг байсан. Улсын өмчид хувийнхаас бусад бүх өмч орж тооцогддог байлаа. Иргэд малаа нийлүүлэн байгуулсан нэгдлийн өмч ч улсын өмчинд орж байв.

Нэгэнт улсын өмч гэж үзвэл тус баялагийн мэнэжментийг хийх эрх улсыг удирдаж байгаа сүбъект буюу УИХ, ЗГ-т хамаарч орхино.

Газрын харилцааны талаар

1992 онд газар өмчлөөгүй, тус хуулийг батлагчид газрын харилцааны тухай ойлголтгүй байсантай холбоотойгоор газрын өмчлөлийн тухай заалт Үндсэн хуульд ор тас орхигдсон байдаг. Гэтэл газар бол өөрөө энэ улсын оршин байх үндсийн үндэс нь билээ.  Энэ Үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлтөөр төрийн, нийтийн, хувийн газруудын зааг ялгааг сайн гаргаж өгөхгүй бол нийтийн газрыг дураар булаан хувьчилдаг adverse passession буюу түрэмгийлэн эзэмших процесс дуусахгүй бөгөөд Монгол улсын хот суурингуудын хөгжлийг ухраах, төлөвлөлттэй зөв хөгжихөд саад болох үндсэн хүчин зүйл болоод байна. Иймээс энэ асуудлыг УИХ нухацтай ярьж Үндсэн Хуульд нэмэх хэрэгтэй.

Хот ба сумын талаар

Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хот байна гэсэн заалт Үндсэн Хуульд бий. Энэ бол ямар хуульд байдаг implied meaning буюу далд илэрхийлэгдсэн санаагаар  тайлбарлавал Монгол улс нэлээд хэдэн хоттой юм байна тэдгээрийн Улаанбаатар нэртэй хотод нь л улсынх нь төр засаг байрлах юм байна хэмээн тайлбарлагдах байлаа. Гэтэл Үндсэн Хуулийн тайлбар (interpretation) дээр манай хууль зүйн эрдэмтэн мэргэд дутуу ажиллаж буруу тайлбарлаад эхэлснээс Монголд ганцхан Улаанбаатар гэдэг хоттой байна хэмээн ойлгоцгоож тэр үед байсан 20 гаруй хотоо сум болгоод хаясан байдаг.

Аливаа улсад засаг захиргааны нэгж, community (суурингийн) нэгж гэж 2 төрлийн бүтэц хамтран оршин байдаг. Засаг захиргааны нэгж нь бусад орон жишээ нь муж, county (shire) буюу манайхаар бол аймаг сумын хэмжээтэй төрийн бүтцэд зориулсан газар нутгийн нэгжүүд байдаг. Тэр бүтцийн захиргаа нь ард иргэдэд төрийн үйлчилгээг хүргэх, газар нутгийн зохион байгуулалтай холбоотой асуудлыг төрийн өмнөөс шийдэх байдаг. Засаг захиргааны бүтцүүд бүгд төрөөс санхүүждэг. Засаг захиргааны бүтцийн community нэгж болон хувьд өгсөнөөс бусад бүх газар төрийн газар юм. Тэнд байх суурин газрууд хот статус авч тусдаа гараагүй бол тосгон нэршилээр явж байдаг. Харин суурингийн буюу community нэгж нь хот, дүүрэг (suburb  гэх) гэх бүтцүүд нь иргэдийн сайн дурын нэгдэл бөгөөд засаг захиргааны тогтоож өгсөн гортиг дотор өөрийн давхар бүтцийг ажиллуулан өөрийн аж ахуйг хөтлөн амьдардаг. Жишээ нь нэг county дотор хэд хэдэн city байж болдог. Хотыг төрөөс санхүүжүүлэхгүй бөгөөд өөрийн санхүүжилтийг газрын түрээс, хотын татвар, муниципал бонд зэрэг хэлбэрээр санхүүжүүлж үйл ажиллагаагаа явуулдаг. Хотын газар хувьчлагдсанаас бусад нь нийт дундын (public) газарт тооцогддог. Олон оронд төрөөс санхүүжилт авч хөгжсөнөөс иргэд суурьшилаараа нэгдэн хот байгуулж өөрсдийн хүчээр хөгжих шийдэл гаргадаг юм билээ. Гэхдээ хичнээн олон хүнтэй байлаа ч хот болохгүйгээр төрийн засаг захиргааны бүтцийн харъяанд тосгон байдлаар төсвөөс аж ахуйгаа санхүүжүүлэн оршин тогтнох ч чөлөөтэй. Дэлхий хамгийн том тосгон 3 сая хүнтэй Японы тосгон бий гэж дуулсан. Хотууд нэгэнт өөрийгөө санхүүжүүлэх тул тэдний аж ахуйн зардалд улсаас мөнгө өгөхгүй. Хэрэв оршин суугчиддаа таатай байдал үүсгэж чадахгүй байсаар иргэдээ хотоосоо зугатаах байдалд оруулавал татварын орлого үгүй болж дампуурах ба тэднийг хэн ч харж үздэггүй. Үүний жишээ бол Детройт хот юм. 

Гэхдээ хотууд ч өөрөө засаг захиргааны нэгжийн давхар харъяалалд байх бөгөөд зөвхөн төрийн үйлчилгээтэй холбоотой зардлуудыг нь улсаас санхүүжүүлж явдаг. Жишээ нь дампуурсан Детройт хотод улсын сургуулиуд, түргэн тусламж, галын алба мужийн цагдаагийн алба хэвийн ажиллаж байсан. Харин хотоос санхүүждэг хог цэвэрлэгээ гэх мэт бусад ажил үйлчилгээ зогссон байдаг. Засаг захиргааны нэгжийн засаг дарга буюу governor удирддаг бол community нэгж болох хотыг mayor буюу мээр, хотын захирагч толгойлдог. Нийслэл гэх засаг захиргааны нэгжийг нийслэлийн засаг дарга удирдаж байхад, Улаанбаатар хотыг мээр удирдах ёстой. Энэ 2 албан тушаалыг нэг хүнд хамтад нь үүрүүлэх буруу юм байгаан. Community нэгж хамтын удирдлага шаарддаг. Иймээс иргэдийн хуралтай байж, тэндээсээ хотынхоо мээрийг сонгодог. Заримдаа иргэд мээрээ шууд сонгох нь ч бий. Харин төрийн засаг захиргааны удирдлагыг дээрээс шууд томилдог. Манай үндсэн хуульд энэ зааг ялгааг холиод бантагнуулчихсан байж байгааг засаж залруулах ёстой. Өөрөө хэлбэл Засаг даргыг иргэд сонгох буруу юм. Харин хамтын суурьшилын удирдлагаа л сонгохын тулд иргэдийн хурал оршдог. 1992 онд Үндсэн хууль бичиж батлагчид энэ талын мэдлэг хомс байсан нь өнөөгийн хямрал гажуудалд хүргэсэн байна.  

Монголд засаг захиргааны нэгж, суурьшлын нэгжүүдээ Үндсэн хуульдаа хольж бантагнуулах ямар ч хэрэггүй юм. Зүгээр л одоо байгаа хуулийн заалтаа зөв тайлбарлах л асуудал тэнд бий. Тэгээд ч Үндсэн хууль бол зөвхөн төр болон засаг захиргааны албыг хуульчлах зориулалтай хууль билээ.   

Эцэст нь үндсэн хуулийн төрөө чөлөөтэй сонгох заалтыг зөв тайлбарлах, энэ заалтаар үг хэлэх эрх хэрхэн хамгаалагддаг, төрөө шүүмжлэх эрх хэрхэн бүрэлдэн бий болдогийг бяцхан тайлбарлая.

Манай Үндсэн хуульд байх нэг гол заалт бол төрөө чөлөөтэй шууд сонгоно гэсэн заалт бий.  Үүнтэй яг ижил заалт бусад улсын Үндсэн хуулиудад байдаг. Тэндхийн үндсэн хуулийн эрх зүйгээр энэ бол ардчилалыг хөгжүүлэх хамгийн чухал заалт нь билээ.

Ардчилал гэж юу вэ. Ардчилал бол төрөө чөлөөтэй сонгох эрх + хууль тэгш үйлчлэх тийм л нийгэм юм. Төрийн чөлөөтэй сонгох эрх нь төрд сонгогдох этгээдийн тухай бүхнийг мэдэх эрх, түүнийг шүүмжлэх эрхийг үүсгэдэг гэж үздэг. Төрөө шүүмжлэх эрх нь түүний алдааг засах анхны нөхцөл юм. Шүүмжлэл сонсдоггүй тогтолцоо социализм шиг эрт орой хэзээ нэгэн цагт нуран унадаг тул өөрийн алдааг сонсож засах боломж олгодог үг хэлэх эрх чөлөөг хамгаалах нь ардчилалыг хадгалах хамгийн чухал суурь нөхцөл нь болдог юм билээ. Өөрөөр хэлбэр freely chosen гэдэг заалтын ард freedom of speech нуугдан далд санаагаар илэрхийлэгдэж байгаа (implied) хэмээн үндсэн хуулийн эрх зүйд нь заадаг юм билээ. Энэ утгаараа төрийн хүмүүс албан үүрэгтэй нь холбоотойгоор өөрийг нь шүүмжилсэн хүмүүсийн эсрэг гүтгэлэгийн зарга үүсгэх эрхгүй болдог юм байна. Жишээ нь Австралийн Куинсландын хуулиар төрийн байгууллага, албан тушаалтан, 10-с олон хүнтэй бизнесийн байгууллага гүтгэлэгийн зарга үүсгэх эрхгүй байдаг. Тэдний хувьд бүх талаараа үлгэр жишээ байх ганцхан сонголт үлддэг. Харин хувь хүнийхээ хувьд зарга үүсгэж болдог. Тэхдээ зөвхөн хувийн асуудлаар. Жишээ нь нэг сайдыг буруу ажил хийлээ гэж шүүмжлэхэд гомдох эрхгүй боловч түүнийг гаж донтон гэлээ гэж гомдож болдог. Ингэхдээ ихэнх нь төрийн албаа орхиод иргэний журмаар зарга үүсгэнэ.  

Үндсэн хуулийн нэмэлт өөрчлөлт дээр төрийн албан тушаалтан шүүмжлэлийн эсрэг зарга үүсгэхийг хориглох, хэрэв үүсгэх бол албан тушаалаасаа бууж байж иргэнтэй заргалдах үүргийг хуульчилбал ардчилалыг хөгжүүлэхэд маш их түлхэц болохоор байна. Бид ардчилалаа хамгаалах энэ механизмыг Үндсэн хуульдаа илүү тодоор хийж өгөх шаардлагатай гэж үзэж байна. 

Эдгээрийг ойлгох ухаан хүрэх нэг нь тунгаан болгооно уу