Бушхүүгийн лусын сан

Халхын заяа ихээ гэж үг бий. Би их дуртай. Энэ үг хамгийн хүнд нөхцөлөөс ч гарах итгэл найдварын очийг асаатай байлгаж байдгаараа их ид шидтэй үг.  Мэдээж зөвхөн халхуудын тухай, тэр дундаа миний өвөг Архан Харуулынхны уугуул нутаг Өвөрхангайнхны тухай үг биш л дээ. Бидний олон Монголчуудын тухай, буриад, дөрвөд, казах гээд бүх ах дүү монголчуудыг маань багтаасан сайхан үг юм байгаан.

Үнэхээр л бидний заяа их.  Хаадынхаа бууринаас холдон тасарсан бусад монголчуудтайгаа харьцуулахад бидний заяа зүйрлэшгүй их. Харийн гүрний хэсэг болсон Халимаг, Буриад, Тува, Өвөр болон Дээд Монголчуудтайгаа өөрсдийгөө нэг харьцуулаад харцгаа. Зовъё гэвэл зоргоороо, жаргая гэвэл тааваараа, муу ч гэсэн өөрийн ноёнтойгоо, мунхаг ч гэсэн өөрийн ардтайгаа, мухар ч гэсэн өөрийн сүсэгтэйгээ, мунгинуу ч гэсэн өөрийн замтайгаа. Өөрийн нэртэй өөрийн пасспорттой, өөрийн мөртэй өөрийн түүхтэйгээ. Хамгийн гол нь өвгөдийн маань  өвлүүлж өгсөн “өөрийн” газартай, “өөрийн” баялагтай учир өөрийн “ирээдүйтэй”.

Даанч энэ хүрээд та бидний хамаг огшил, омгорхол дуусаж байгаа юм. Өрөвдмөөр тэнэг л өвөгийнхөө амжилтыг ярьж амьдардаг гэж үг хөршид маань бий. Биднийг даапаалаад, шоолоод байгаа ч юм шиг. Дүүпүү иддэг хүмүүсийн дүп үг гэж битгий миалаарай. Харамсалтай нь энэ бол бас л үнэн үг. Бла бла.

За панаалаа дуусгаад шууд хэлэх гэсэн санаа руугаа оръё. Магтаалд дуртай хүмүүсийн юм унших сонирхлыг ингэж огшоож өдөөдөг юм байхгүй юу. какака. Михаилд нэг бодол бий хэмээх бас нэг хөршийнхөө үгээр цааш үргэлжлүүлье.

Бид ийм их баялагтай байж яагаад ийм ядуу байгаа юм бэ гэдэг мөнхийн шахуу болчихоод байгаа асуултын хариуг хайя л даа. Хариулт их энгийн. Бидний сэтгэлтгээ ядуу байгаа учраас бид ядуу байгаад байгаа юм. Бид юу ч үгүй учраас ядуу байгаад байгаа юм биш. Ердөө л энэ.

Үндсэн хуульд нэг сайхан заалт бий. Юу ч билээ. Газрын хэвлийн баялаг төрийн өмчинд ард түмний мэдэлд байна ч билүү. Нэг тиймэрхүү утгатай.  Бусад улсад ч бас иймэрхүү заалттай хуулиуд бий. Хамгийн их яригдаж үлгэр авагддаг жишээ бол Норвег. Яг Монгол шиг шахуу 5 сая хүнтэй, уул дүүрэн алттай, далай дүүрэн нефтьтэй гэж ирээд л үнэн панаалтай ярихад аягүй тохиромжтой гоё жишээ. 

Би одоо хууль сураад дуусч бн л даа. Шалгалтуудаа дуусчихвал харих зам шулуудлаа. Equity буюу шударга ёсны хууль гэдэг хичээл хамгийн сүүлд ордог. Equity бол хүний нийтлэг ёс журмын хууль (common law),  төрийн хууль (statute) аль алинаар нь яваад цаанаасаа л хохиролтой болчихоод байгаа мухардмал асуудлыг шударгаар шийдэх зорилгоор Английн хаан дэргэдээ байгуулсан шүүхийн тогтолцоо юм. Equity гэж шууд махчилан орчуулахад түвэгтэй ч ерөнхийдөө тэгш шударгын тухай гээд ойлгочих. Анхандаа тусдаа шүүх байсан боловч дараа нь шүүхүүдийг нэгтгэж хамтад нь хэрэглэх болсноор Английн эрх зүйн системийн нэг бүрэлдхүүн хэсэг болсон байдаг. Equity нь хүмүүсийн хоорондхи итгэлцэлийг хамгаалах хуулийн тусгай багаж юм. Хэрэв чамтай хэн нэгэн гэрээ байгуулахдаа чамайг хууран мэхлэх (fraud), дарамтлах ч (duress), чиний аргагүй байдлыг ашиглан увайгүй загнаж (unconscionable conduct) гэрээгээ байгуулчихаад дараа нь тэр байгуулсан гэрээгээ шүүхэд үзүүлэн чамайг хуулийн хүрээнд хохироож орхивол чиний эцсийн найдвар нь Equity болж хувирдаг. Мэдээж чи хариу нохойтоогүй, гэрээлэгч түншдээ шударгаар итгэж явж бгаад хуулийн хавханд унаж ходруулчихсан гэдгээ нотолж чадвал equity чамд шударга ёсыг тогтоож, хохиролыг чинь барагдуулж, эрхийг чинь сэргээж тусалдаг. Equity аливаа харилцаанд шударга хандах хандлагыг албажуулж хамгаалдаг. 

Equity-тэй хамт байнга яригддаг нэг юм бол Trust гэж юм бдаг. Trust гэдэг нь монголоор бол ямар нэгэн итгэлцлийн үндсэн дээр байгуулсан тусгай зориулалтын сан юмуу даа. Сангийн ашиг орлогоос хүртэгчийн эрхийг хамгаалах хуулийн механизмыг бий болгодог эрх зүйн салбар гэх үү дээ. Энэ утгаараа Монголчуудад их хэрэгтэй эд. Сангийн ажиллах зарчим нь хэн нэгэн санг үүсгэгч (settler) сангийн даамал буюу итгэл үүрэгчид (trustee, or fiduciary) өөр хэн нэгний тусын тулд (beneficiary) тодорхой хөрөнгийнхөө хууль ёсны өмчлөл буюу (legal title) өмчлөх эрхийг шилжүүлэх байдлаар илэрдэг. Монголд яг энэ хууль үг үсгээрээ хаана ч байхгүй ч амьдралд маш өргөнөөр хэрэглэгдэж элдэв асуудал үүсэж байдаг билээ. Ялангуяа улс төрд орж байгаа хөрөнгөлөг хүмүүс өөрийн хөрөнгөө ах дүүс, танил талуудынхаа нэр дээр шилжүүлж (legal title transfer) хуулийн өмнө ашиг сонирхлын зөрчил үүсгэх өмчгүйгээ харуулдаг.  Тэр өмч нь яг үнэндээ өмчийг нь нэр дээрээ болгож авсан ах дүүгийнх нь өмч биш улс төрчийн өөрийнх нь үр хүүхэд ач зээгийн тусын тулд зарцуулах үүрэг оноосон тусгай сангийн хөрөнгө байдаг юм байхгүй юу.  Хөрөнгийг маллагч сангийн даа зөвхөн хөрөнгийн мэнэжмэнтийн зардал, урамшуулалаа л сангийн гэрээнд заасны дагуу аваад л болох ёстой юм. Илүү харах эрх байдаггүй. Хэрэв trustee (сангийн даа) хөрөнгийг зориулалтаар нь ашиглахгүй өөрийн хувийн эрх ашгийн зорилгоор зарцуулж эхэлбэл beneficiary (сангаас ашиг хүртэгч) түүнийг equity шүүхэд өгч ашиг сонирхлоо хамгаалуулан хөрөнгийн хууль ёсны өмчлөлийн эрхийг (legal title) шүүхийн тогтоолоор өөртөө авч, учирсан хохиролоо нэхэмжлэн гаргуулж авч болдог.  

Монголд ийм шударга хуулийн систем байхгүйгээс улс төрд явж байсан хэн нэгэн ертөнцийн мөнх бусыг үзүүлэхэд хөрөнгийг нь манаад байж байсан дүү (trustee) нь ахынхаа хөрөнгийг гэр бүл үр хүүхдэд (beneficiary) нь өгөлгүй булаачихсан тохиолдол мэр сэр гарч байсан нь миний чихэнд хүрч л байсан билээ. Нэг юм эндээс харагддаг. Монгол ийм зөв хуулийн тогтолцоотой байсан бол монголын хөрөнгөлөг улс төрчид хамгийн их хожиж үр хойчийнх нь ирээдүй маш баталгаатай хамгаалагдах юм байгаан. Тэд хөрөнгөө офф шорт нууж үгээ хэлж үрчигнэж бултагнаж байх ямар ч шаардлагагүй. Trust fund-уудад даатгаад л орхичиход санаа амар баймаар.   

Норвегийн баялагийн сан бол яг нэг иймэрхүү л trust fund юм. Өөрөөр хэлбэл төр нь өчигдрийн болон өнөөгийн Норвегичүүдийн өмчийг итгэлцлийн санд нь маллаж бгаа fiduciary буюу trustee (сангийн итгэмжлэгдсэн даамал) хийж байгаа бөгөөд энэ сангаас үр ашгийг нь хүртэх beneficiary нь өнөөгийн болон маргаашийн Норвегичууд юм. Өөрөөр хэлбэл өнөөгийн новегичүүд санг үүсгэгч, сангаас хувь хүртэгч 2 үүрэгтэйгээр энэ сангийн харилцаанд оролцож байна. Мөн сангаас маргаашийн Норвегичууд маш том, бараг дийлэнх хувийн ашиг хүртэхээр зохицуулагдсан байгаагаараа биднээс эрс ялгаатай байдаг. Trust өщөө олон төрөл янз байдаг ч, үндсэн зарчим нь нэг бөгөөд миний энд ярьж буй сэдэвт тийм ч чухал биш тул цааш явъя.

Норвегичүүдтэй харьцуулахад Монголчууд бид яаж байна?
Монголын Үндсэн хууль газрын хэвлийн баялаг хэний нэр дээр байх, хэн захиран зарцуулахыг нь заагаад өгчихсөн байдаг. Төр нэр дээрээ байлгах ч ард түмний мэдэлд байхаар хуульчилсан. Хуулийн хэллэгээр бол legal title нь төрд, equitable title нь ард түмэнд байна гэсэн санаа. Иймээс энэ баялаг бол алсуураа ард түмний өмч гэдгийг Үндсэн хуульд хоёргүй утгаар хийж өгчээ. Энэ утгаараа баялагийн сан бол Үндсэн хуулийн статустай цорын ганц сан байх ч хуулийн боломж бий. 

Өчигдөрийн монголчууд өнөөгийн та бидэнд маш хангалттай санаа тавьсан байдаг шүү дээ. Бидэнд юу үлдээгээд буцацгаасаныг нь та нар харж л байгаа.Тусгаар тогтнол, үүцээ задлаагүй их баялагтай газар шороотой уужим дэлгэр нутаг бэлчээр, хэл заншил соёл, нөгөө тэнгэрлэг хөх хошного, тахир сэлэм шигээ тахир шилбэ бүгдийг нь бидэнд харамгүй үлдээжээ Харин  өнөөгийн монголчууд бидэнд ирээдүйн монголчуудаа сандаа байтугай санаандаа багтаасан юм нэгээхэн ч алга. Ядаж байхад сан маань ч алга. Бид өнгөрснөөрөө огшиж, өнөөдөрөөрөө л амьсгалан, амьдарцгааж байна. Бидний байгуулж буй нийгэм, босгож буй хот балгад, бүтээж буй баялаг маань зөвхөн өнөөдрийн төлөө. 

Зөвхөн өнөөдрийн галыг намжаах гэж дутуу бодсон шийдлүүд, зөвхөн өнөөдөр ашиг олох гэж ирээдүйгээ боомилсон шамбааралдаан, зөвхөн өнөөдөртөө идэж уух гэж ухаж төнхсөн уул ус л байна. Тэгээд ч ашиг нь 30 нь ч юу юм, 300 орчим гэр бүрийн л хүрээнд. Үхсэн элэнцэгийнх нь ард түмэн. Тийм юм хэзээ байхгүй. Олсон баялагаас төрд гарсан намуудын тарааж байгаа халамж бол жинхнээсээ, үнэнгээсээ, нээрэнгээсээ ард түмнийг бодож тарааж буй халамж огт биш юм, харин дарга анги суудалдаа үлдэхээр, төсвөөс хулгайлах боломжоо сунгахаар, хэдэн үеээрээ дураараа зайдлахаар сонгогчид өгч байгаа авилгал болох нь өдрөөс өдөрт улам л тодорсоор байдаг. Зорилго нь анхнаасаа ийм явуургүй болохоор үр дүн нь ямар байх нь ойлгомжтой. Та цонхтой нь цонхоороо, цонхгүй нь тогтоороо гадагш хар надад итгэхгүй байвал. 

Тэд хэдэн жорлонгоо өнөөдөртөө багтааж дүүргэхийн төлөө, өөхөлсөн гүзээгээ өнөөдөртөө л баярлуулахыг төлөө, үрчгэр арьсаа үнэтэй эдлэлд нуухын төлөө, үр хүүхдүүдээ бохир үнэнээс зугатаалган харьд тансаглуулахын төлөө өнөөдөртөө, зөвхөн өнөөдөртөө идээд уугаад урсгаад найрлаад дуусгаж байна.

Үндсэн хуулинд зааснаар уг нь бүх баялаг ард түмний мэдэлд байх ёстой юм. Үндсэн хуулийн тэр заалт бол Trust санг хуульчилсан заалт юм шүү дээ. Гэтэл бид 28 дахь жилдээ Үндсэн Хуулиа огт биелүүлсэнгүй.

Яах вэ?  Яаж үндсэн хуулиа биелүүлэх вэ? Яаж баялагаа ард түмний хүртээл болгох вэ? Бяр байна ухаан алга гэдэг үгийг бид наадмаар нэлээдгүй сонсдог. Сайхан сунагар бөх намхан мэхтэй бөхөд шороодоод тэрийн хэвтэхэд уулга алдан хэлдэг үгсийн нэг. Бид яг л тийм болоод байна. Баялаг байна ухаан алга.

Манай Үндсэн хуулийг сайн уншвал түгээмэл хуулийн  (Common law) зарчмуудыг олноор нь шингээж шигтгэж өгсөн байдаг нь маш олзуурхууштай бөгөөд эрх зүйн дэвшил хийх зорилгоор солих, засах ямар ч шаардлагагүй юм. Би Монгол улс нэг л өдөр Израиль лугаа адил Civil Law, Common Law, Үндэсний онцлоготой Customary Law хосолсон эрх зүйтэй хөгжин цэцэглэсэн улс болно гэж итгэж явдагаа дашрамд хэлье. Хөгжилд маань өнөөгийн эрх зүй, шүүх хуулийн тогтолцоо саад болж байгааг бид харлаа. Өөрчлөх ёстой. Монголчууд 4 жил тутамд дарга нараа солиод тэд нар нь бүрэн эрхийнхээ хугацаанд 10-20 дэлхийн зарчим нэвтрүүлж амжиж байгаа энэ хурдаар явбал манай улсын эрх зүй бусад орныг гүйцтэл бараг 1000 жил болохоор байна. Харилцаа холбоонд угтаж хөгжүүлээд гүйцсэн шиг эрх зүй дээрээ бид үсрэлт хийх ёстой байх. Үүнд баялагаасаа зарцуулах л хэрэгтэй. Эрх зүй бол эдийн засгийн суурь нь. Хатуу бат бэх хад чулуу шиг байх ёстой. Гэтэл өнөөдрийн хувьд манай хууль шүүхийн тогтолцоо авилгалын намаг шиг л бамбалзаж байна. Ийм намаг дээр барьсан ямар ч бүтээн байгуулалт нэг их удахгүй шавар намагт живж алга болдог. Та нарт ч анхнаасаа анзаарагдаж,  зах зухаасаа амтагдаж байгаа л байлгүй дээ. Ямар ч шинэ бизнес эхлүүлээд хууль шүүхийнхэндээ дээрэмдүүлчихээд, эсвэл тэднийг өмчилсөн олигархууд шахуулчихаад байхад энэ улсын эдийн засаг яаж ч хөгжих юм билээ дээ. Иймд хууль, эрх зүйн суурь чухал юм билээ шүү нөхөөд. 
    

Сумъяабазар аваргыг бид хүнтэй барилдаж байхыг нь олон харсан.  Яаж тэр үхэр шиг том юмнуудыг тэгэж амархан хэвтүүлж дөнгөөд байдгийг нь ч их гайхдаг бас бахархдаг байлаа. Өнөөдөр Сумъяабазар сайд асуудалтай барилдаж эхэлсэн нь ил болов. 100 чухал сэдэв гэдэг нэвтрүүлэгээр Баялагийн Сангийн тухай нухацтай ярьж байна. Хүн чинь өөрөө асуудал байдаг тул аварга маань хүнтэй барилдаж байхдаа л асуудалтай барилдаад сурчихсан бололтой. Ба аварга шиг асуудлыг уях мэх хийж цаг үрсэнгүй. 

Нөгөө ид барилдаж байсан шуурхай барилаараа ажлаа аваад сүрхий удаагүй байгаа сайд маань асуудлыг шууд л бариа зөрөөн дээр сэнжигний барьцнаас суйлаад өргөн гаргаж ирээд харуулж байна. Мэх ч даацтай гэж жигтэйхэн.  

Сумъяабазар сайдын зорьж байгаа Баялагийн сан чихэнд яасан чимэгтэй сонсогдож эхэлвээ. Equity and Trust хууль үзээгүй бол би ингэж анзаарахгүй л байсан байх. Бас л нэг баахан мөнгө төвлөрүүлж найрлах гэсэн сайд дарга нарын башир арга гэж мэгээд л аягүй бол нөгөө 14 онд Хиро Баатарын нэвтрүүлэгийг Эрлийз Цариг гэж мэж сөрж бичээд одоогийн Ерөнхийлөгчийг өмнөх Ерөнхийлөгчөөр нь загнуудаад хаядаг шиг юм болох байсан даа. Гэтэл энэ удаад цаагуур нь ухаад уншаад сонсоод байхнээ арай өөр, дэмжмээр, тун логик сайтай, үр дүн бодитой юм гаргаж яриад байна. 

Баялагийн сангийн зөв байх гол баталгаа нь хууль эрх зүйн орчин. Бид баялагийн сангаа Английн хууль эрх зүйн орчинд байгуулах ёстой гэдэг нь л өөрөө зөв явах үндсийн үндэс болж харагдаад байна. Ингэж чадвал баялагийн мэнэжментэн дээр найрлах дараа дараагийн улс төрчдийн санаархалыг тас цохиж чадна. Сангийн хөрөнгийг буруу зарцуулаад эхэлбэл ард түмэн эрх баригч намтай шүүхдэлцээд учруулсан хохиролыг намынх нь хөрөнгө, удирдагч нарынх нь өмчнөөс төлүүлчихнэ. Зөв аваад явбал сангийн мэнэжмэнтийн үйлчилгээний төлбөрт нь саналаа өгчихнө. Хариуцлага, урамшуулал аль аль нь маш тодорхой.

Тэхлээр бид юутай ч гэсэн эхлээд тэр яриад байгаа Баялагийн Санг нь дэмжээд эхлүүлээдхмээр юм байна. Баялагаас эрсдэл үүрч уул уурхайд хөрөнгө оруулж байгаа risk taker-үүд хувиа шудрагаар хүртэхээс гадна хамгийн гол нь хөрөнгийн жинхэнэ эзэн beneficiary болох ард түмэн өөрийн хувиа авдаг болох ёстой байна.  Энэ л баялагийн сангийн гол зорилго байх болов уу.

Хамгийн түрүүнд баялагийн санд ямар ямар уул уурхайн ордуудаас хөрөнгө төвлөрүүлэх ёстой вэ гэдгээс эхлэх байх. Эрж хайж олсон ордоо бараг өмчилдөг, зарж борлуулдагийг бид Оюу Толгойгоос харлаа. Хорчин Бобын бидэнд зааж өгсөн нэг хичээл энэ. Гэтэл Монголын төр өнөөгийн хөрөнгөтнүүдийн хашиж аваад ачуулж байгаа бараг ихэнх орд газрыг өөрийн хөрөнгөөр илрүүлсэн байдаг юм билээ. Equity зарчмаар бол эдгээр нь хайж илрүүлсэн этгээд буюу Монголын төрийн л өмч юм. Өнөөгийн эзэмшиж байгаа хөрөнгөтнүүд бол энэ хөрөнгийг constructive trust хэлбэрээр буюу төрийн өмнөөс мэт байдлаар өмчилж байгаа бас нэг trustee л болж таарч байна. Төр албан ёсоор өгсөн лиценз зөвшөөрлүүд ч үүнийг батална. Нэгэнт хуулиар олгосон лицензүүд ирийгээд байж байхад хуулиар явбал ард түмэн бидэнд энэ ордуудаас урьдын адил юу ч ноогдохгүй. Зөвхөн Equity зарчмаар л Монголчууд эрх ашгаа сэргээн хамгаалах ганц боломж бий.

Энэ ордуудыг буцаан төрдөө авъя гэх нь утга муутай. Нөгөө талын гаргасан бүх зардлыг даруй буцаан олгох тун хэцүү шийдэлтэй байдаг юм. Бусдын байгуулсан уурхайг (уурхай бол зөвхөн байгалийн нөөц биш, бүхэл бүтэн дэд бүтэц) энэ чинь миний юм гээд булаагаад авчихна гэж хэсэг тэнэгийн попорч байгаад итгэсэн гэнэн бодлоосоо бид даруйхан салах ёстой юм байгаан.  Цаад талын оруулсан бүх хөрөнгийг бид бас хураачихвал бусдын зардлаар unjust enrichment  буюу шударга бусаар хөрөнгөжих үйлдэл болчих учир бид цэвэр гартай, манайхаар бол нэр цэвэр үлдэхийн тулд бүхнийг хуулийн дагуу хийх ёстой болно.  "Who comes into equity must come with clean hands". Энэ их учиртай зарчим байгаа юм.  Шударгыг эрэлхийлж бгаа хүн өөрөө цэвэр гартай бх ёстой гэж . Цэвэр гартай буюу бохир үйлдэл хийгээгүй байж байж л equity шүүх дээр ялдаг. Нэг л бохир мэх хийсэн бол чиний бүх хүсэл нурна. 

Бид ордуудыг төрд авна гэсэн мухардмал шийдлийг зүтгүүлэхийн оронд энэ ордуудын орлогоос Баялагийн санд төвлөрүүлэх мөнгөний хэмжээг эрүүл хэмжээ логикоор тогтоон татаж уурхайг ажиллуулагч, уурхайг жинхнээсээ өмчлөгч хэн хэндээ ашигтай болгон авч хөрөнгө оруулагчид, ард түмний харилцан ойлголцол хамтын ажиллагааг бэхжүүлэх ёстой юм. Тэгэхгүй байгаа сиймхийгээр нөгөө хэд маань цуваа цуваагаар нь ачуулчихаад орлогоо Щвейцарьт хадгалан авилгалын хэл амны бай болцгоож байгаагаас Монгол огт хожихгүй, баялаг ард түмэнд наалдахгүй, ирээдүйд маань бүүр ч хүртээлгүй болж хувираад байна. 

Нөгөөтэйгүүр өмнө нь авилгаар монжчихсон этгээдүүдийн хөрөнгийг хураахад ч Equity хэрэг болдог. Attorney‐General for Hong Kong v Reid гэдэг алдартай хэрэг авилгалчдын хөрөнгийг хураах дэлхий нийтийн жишгийг бий болгосон байдаг. Энэ хэрэгт нэгэн авилгалч авсан авилгаараа ШинэЗеландад байшин авч өөрийнхөө нэр дээр бүртгүүлсэн байсан нь тогтоогдсон бөгөөд тэр хөрөнгө хэнийг вэ гэдэг дээр маргаан үүссэн байдаг юм. Шүүх хэлэлцээд авилгалын мөнгө бол улсын өмч, авилгалч этгээд улсын мөнгийг constructive trust санд хадгалж байна, иймд буцаан өгөх ёстой үзсэн байдаг. Энэ мэтээр яриад байвал их юм бий.  Энэ хавьд бол хуулийн зарчмын талаар би их л бүдүүн тоймоор бичлээ. Ер нь бол цаанаа нэлээн нарийн зарчмууд байдаг юм. Гэхдээ хэлэх гэсэн санааг маань та нар ойлгож авсан байх гэж найдаж байна. Шударгын хууль хаа нэгтээ байдаг, тэр хуулиар дэлхийн бизнес ажилладаг гэдгийг энэ удаадаа ойлгоход хангалттай. 

Намайг хүүхэд байхад Долгорсүрэн заан хөөрхий муу Бушхүүг алс явах замдаа уначихсан нүхнээс нь хэдэн хүүхэдтэйгээ очоод гаргаад авчихаж билээ. Бушхүү бол лус эрдэнэ лугаа үзэсгэлэнт охиноо бэлэглэсэн боловч түүнийг нь бусдад алдчих гээд мурчийж явсан жирийн монгол эр билээ. Би тэр кинонд их дуртай. Сургуулийн багт наадмаар Бушхүү киноны лусын хааны бага охины дүрд тоглож байсан ханьтайгаа сүүлд айл гэр үүсгэж, хэдэн сайхан хүүхдийн аав ээж болж байв шүү :-)

Энэ удаад нөгөө Долгорсүрэн зааны хүүхдүүдийн нэг Сумъяабазар хэсэг нөхдийн хамт бидний Монголчуудыг унасан нүхнээс нь гаргах арга олоод зүтгээд эхэлчихэж. Хэдүүлээ түүнд хамжилцацгаая. Бушхүүнүүдийг ядуурлаас гаргаж лусын хүргэн шиг байгээ гэхэд дэлхийн хүн шиг амьдруулцгаая. Үүний тулд бидэнд баялагаа арвижуулах лусын сан хэрэгтэй. Лусын хаан бидэнд нэг л өгсөн эрдэнийг хайрлаж хямгадаж байх ёстой гэсэн санаа тэр киноны гол мэссэж нь байсан байхаа одоо санахад. Ерөөсөө л тийм байсан гээд итгэчихье золиг. Таалагдаж байна.   

Эзэн хичээвэл заяа хичээнэ гээд халхын заяа ихтэй залгуулаад хэлчихсэн юм шиг зангарагтай нэг үг бас бий шүү таминь ээ. Заяатайдаа найдаад залхуураад хэвтээд байж болохгүй гэсэн санаа. Бас л бүгдэд маань хамаатай үг. 

ЗОЛИОСНЫХОН

1977 оны 5-р сарын 27ны өдөр ЗХУКН-н Төв Хорооны бүгд хурал дээр ЗХУ-н Дээд Зөвлөлийн Тэргүүлэгчийн албан тушаалыг Николай Викторович Подгорныйгоос салгаж ЗХУКН-н Төв Хорооны ерөнхий нарийн бичгийн дарга нөхөр Леонид Ильич Брежневт хавсран гүйцэтгүүлэхээр шилжүүлсэн “ордны эргэлт” болсон билээ. Ингэж Брежневийн олон жил төрийн дээд эрх мэдлийн төлөө зүтгэсэн санаархал хэрэгжиж санааг нь амраасан байдаг. Төрийн бүх өндөрлөгт гарч аваад тэр гэнэт олон жил эрх мэдэлд тачаадан зүтгэсээр ядарснаа мэдрэн улс орны эдийн засаг, нийгмийн амьдралыг зөнд нь орхиж, өөрийн хүрээлэлийн хамт загас, ан хөөн амрах болсоныг бүгд мэднэ. Манай удирдагч Цэдэнбал түүний энэ шинэ хоббиг овжноор ашиглан Монголд авчирч буга намнуулсанаар 3-4-р хороололыг бэлэглүүлж дөнгөсөн юм. Мэдээж 3-4-р хороолол зөвхөн монгол бугын эвэр, арьс, мах, онц буудагчийн одон тэмдгийн үнэтэй ирээгүй.  Брежневийг төрийн эрх мэдлийг төвлөрүүлэх үетэй давхцан Москвад махны огцом хомсдол үүсэж гамшгийн түвшинд очсон байдаг. Зөвлөлт орон даяар бэлтгэж байсан бараг бүх махыг зөвхөн Москва руу ачуулж байсан ч хомсдол арилахгүй улам хүндэрсээр байлаа. Зөвлөлтийн хөдөө аж ахуй зөвхөн мах гэлтгүй бүх талаараа уналтын байдалд орсон байсан цаг үе энэ ажээ. Шалтгаан нь бүх шатны төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засаг, бүх шатны өргөн тархсан хулгай, шамшигдуудалт. Бүх шийдвэр дээшээ, бүүр дээшээ очиж шийдэгддэг, ихэнхдээ огт шийдэгдэггүй, шийдэгдлээ ч замаасаа эрх мэдэлтнүүдийн хулгайн замаар ордог байсан явдал нь асар уудам орны эдийн засгийг, түүний дотор цаг хугацаатай уралдан ажиллах ёстой хөдөө аж ахуйг унагаах гол шалтгаан болж байсныг  Брежнев өөрөө ч ойлгож амжилгүй нөгөө ертөнцөд одсон байдаг юм билээ. 

Брежневийн Монголд хийсэн ан авын бэлгэнд бүхэл бүтэн хороололууд ирсэний хариуд БНМАУ-г ЗХУ-д нийлүүлдэг махны нийлүүлэлтээ өсгөх хүсэлт ирсэн нь илэрхий. Нийлүүлэх үнэ нь бүтэн хонины мах 6 рубль. Дан!!!!!

Мэдээж тэр даруй л мал аж ахуйд онцгой анхаарах МАХН-н шийдвэрүүд уралдан гарлаа. Гэвч олигтой өсөлт гарч ирсэнгүй. МАХН-н удирдлагууд мал аж ахуйн яагаад хөгжихгүй хөшүүн байгаа шалтгааныг эрж хайж эхлэв. Тэд ч учир шалтгааныг дор нь олов. Ердөө л мал аж ахуйд ажиллаж байгаа хөдөлмөрийн насны хүн амын бүтэц хариултыг хэлээд өгчээ. 1959 онд ялсан нэгдэлжих хөдөлгөөнөөр малаа нэгдэлд хураалгасан малчдын үр удам болох залуучууд ихэнх нь хот суурин бараадаж шинэ ажилчин анги, сэхээтний давхрагын эхний үеийг бүрдүүлж мал аж ахуйгаас холдон оджээ. Гэтэл мал аж ахуй дээр тухайн үедээ 40-с дээш насныхан үлдэж нэгдлийн мал маллан, хажуугаар нь амины хэдээрээ хот суурин бараадсан үр хүүхдийнхээ идэшний үхэр, шөлний хонийг дөхүүлж өгсөөр зунд нь ач зээ нарынхаа зуны амралтыг хөдөлмөр зуслан болгож хөдөлмөрөөр хүмүүжүүлэх ажлыг давхар хариуцан үлдсэн байдаг. Энэ дүр зураг статистикийн хуурай хэллэгээр илэрхийлэгдэн намын төв хорооны удирдлагуудад танилцуулагдсан нь дамжиггүй. Гэвч он цаг улирахын хэрээр нэгдлийн анхны малчид нас дээр болж, тоо толгой нь цөөрч, мал дагах тэнхээ чадал нь аажим хумигдаж байлаа. Хот бараадсан хүүхдүүд нь ач зээ нарыг нь зунд явуулах боловч тэднийгээ малчин болгох бодол хэнд нь ч байсангүй. Учир нь нэгдлийн малчин бол үнэлэмж муутай нормчин төдий цалинтай цаг наргүй ажил байсан юм. Иймээс малчдын тоо нэмэгдэх биш цөөрөх чиглэл рүү явж байсан нь МАХН-н Төв Хороонд аянгын харанга болж сонсогдлоо.  

Малчингүй бол мал өсөхгүй. Мал өсөхгүй бол мах үйлдвэрлэгдэхгүй. Мах байхгүй бол Брежневт өгсөн амлалтаа биелүүлж чадахгүйд хүрэх байлаа.

Аль 70-д оны эхнээс БАМ-ын жишгээр эвлэлийн илгээлт гээч сайн дурын санаачлагуудыг МХЗЭ-с зохион байгуулж, бодлогоор дэмжин алдаршуулах ажил хийж байсан боловч бас л үр дүн муутай байлаа. Үнэхээр ном сурдаггүй хэд нь л мал дээр гарч байв. “Хөдөөгийн баясгалан” зэрэг кино хийж рекламдаад ч эвлэлийн илгээлтээр мал дээр гардаг нь ховор байлаа. Миний хувьд холоос жишээ  хайлгүй хажуунаасаа харахад л аав ээжийн талын 50 гаруй өсвөр насны авга, нагац, үеэл дундаас 2-3-с нь бусад нь эвлэлийн илгээлтээр мал дээр гараагүйг би сайн мэдэж байна. Өөрөө л хичээвэл аль бөглүү хөдөөний сумаас эрдмийн оргилд хүрэх зам нээлттэй дардан байсан нь олон хүнийг өнөөдөр нутгийн зөвлөлийнхөө бахархал эрдэм номтой алдартан болгон дуурсагдахад хүргэсэн түүх ийм юм.

Яах вэ гэсэн асуулт тэр үеийн удирдлагын өмнө босож ирсэн нь дамжиггүй. МХЗЭ залуусыг компаничилж мал дээр гаргах ажил ингэж эхэлсэн түүхтэй. Залуусыг ганц нэгээр нь илгээлт өвөрлүүлэн мал дээр гаргах ажил ахицтай өөрчлөлт авчрахгүй нь тодорхой болмогц анги хамт олноор нь огшоож, залуусын дарвианд хөнгөн шийдвэр гаргадаг төрөлх психолгийн онцлогийг нь түшиглэж ажиллахаар шийдсэн байдаг юм билээ. Ингээд 1978 оноос эвлэлийн илгээлтээр анги хамт олноор нь мал дээр гаргаж эхэллээ. Мал аж ахуй хүн хүчтэй болов. Олон өвөлжөө бууц залуусын гараар тордогдож, хадлан тэжээл нөөцийн хашаа дүүрэн нуруулдагдав. Мал өссөн эсэх нь бүү мэд, юутай ч махны үйлдвэрлэл нэмэгдэв. Бас бүтэн хонио тоглоомон морины үнээр (Тоглоомон морь 8 рубль байв) ч өгч чадахгүй байгаа тухай ярьсан хэн ч намын гэсгээл хүртэж байлаа.

Эрдэнэт хот аль тэртээх Өмнөд Америкт гарсан Чилийн цэргийн эргэлтээр хөрөнгөтнүүд дэлхийн зэсийн хамгийн том нөөцийг хяналтандаа буцааж авсаныг хариу болгож ЗХУ-н шууд хөрөнгө оруулалт, санаачлагаар боссон хот бол Дархан үндсэндээ ЗХУ-руу мах нийлүүлэх бааз байдлаар эртнээс төлөвлөж босгосон хот юм. Эхлээд Дарханы мах комбинатыг байгуулаад түүний дайвар бүтээгдхүүнийг боловсруулах нэхий эдлэлийн үйлдвэр байгуулсан байдаг. Энэ бүхнийг эрчим хүчээр хангах цахилгаан станц, ажилчдыг нь бэлтгэх Дарханы политехникум зэрэг бол бүгд ЗХУ-д мах нийлүүлэх нэг зорилготой бүтээн босголтууд билээ. Эрдэнэтийн орон сууцнууд үндсэндээ зөвлөлтийн мэргэжилтэн, ажилчдын сууц байдлаар баригдсан тул Монголын барилгачидын оролцоо бага, Зөвлөлтийн СОТ хэмээх барилгын трестүүдийн хүчээр босож байв. 

Харин Дарханд эвлэлийн илгээлт, цэргийн илгээлт, иргэдийн илгээлт нэртэй отрядууд зохион байгуулж орон сууцжуулж барилгажуулсан байдаг. Ардын армийг албадан хөдөлмөрийн фронтод өргөнөөр дайчилж, түүнээс нь залхсан залуус хэрхэн тэвчээр алдсан тухай бодит түүхээс сэдэвлэсэн “Маш нууц” хэмээх тун сайн киног бид саяхан харсан билээ.

Эвлэлийн хоморголсон илгээлт сүүлдээ хадуураад зөвхөн мал дээр ч биш мал аж ахуйн бүтээгдхүүн боловсруулах бүх үйлдвэрлэл рүү залуусыг бөөнд нь туух болов. Энэ компаничилсан ажлаас хойш суугчдыг нийгэмд гадуурхах, муухай харагдуулах ухуулга сурталчилгааны  ажил олныг өрнүүлсэний оргил нь “Би чамд хайртай” кино болсон юм. Өнөөгийн өндөрлөгөөс харахад Баяраагийн зөв л байсан. Тэр боловсролыг сонгосон. Ховдын багшийн сургуульд элссэн. Өөрт нь унаж байсан Үрлээтэй юу яасанд нь түүнийг буруутгах хэцүү. Бэлгийн бойжилт, хуулийн нас нь гүйцсэн залуусын явдал шүү дээ эцсийн эцэст. Харин эвлэлийн илгээлтийг сөрж индивидуал сонголтоо хамгаалж чадсанаар нь Баяраагаар бахархууштай. Тэхдээ энэ бол кино гэдгийг давтан хэлье.

Эвлэлийн илгээлтээс хүн бүр Баяраа шиг зөрж өөрийн замаараа зүтгэж чадаж байсангүй. Ихэнхдээ л хамт олны хоморгонд хүссэн хүсээгүй илгээлт аван салхитай тал руу сайртталаа мал дагахаар мордоцгоож байлаа. Санамсаргүй сагсагнасан хэнхэг юмнуудтай нэг ангид сурч байсан нь олон хүнд гай болов. Илгээлтээр хөдөө очоод ч хэвийн амьдрал үзсэнгүй. Эвлэл намын хэнхэгүүдэд дарлуулан, хөдөлмөрийн дэвтрээ хураалгаад нутаг заагдсан цөллөгийн ялтан шиг хаашаа ч үгүй болж ирээдүйн тухай бүх мөрөөдөл нь эхний төлийн дуунаар сарнин, залуу эхнэрээ тэврээд унтаж байхын оронд цасан шуурганаар сэрвэлзэн ишиг хурга уутлан орж ирсээр хэдэн ч хаврыг үдэв. "Загийн алим" гэж тэнэг киног үзсэн хүн үүнийг утгаар нь анзаарсан байх.

Хөвгүүд ч яахав. Мал дээр гаргасан МАХН-н илгээлтийг цэрэгт саналаараа яваад муричихаж байлаа. Бүүр насаа худлаа нэмж байгаад ч хамаагүй цэрэгт оргох шахуу явцгааж байлаа. Аргагүй шүү дээ 8 төгсөнгүүт нь бүх мөрөөдлийг нь нулимаад мал дээр аваачаад хаячихаар чинь хүн л юм чинь эцсийн аргаа бодно шд. Цэргээс халагдаад мал руугаа, цех рүүгээ буцаж очих алба байсангүй. Шинэ цэрэг нам засгийг магтсан шүлэг сайн бичвэл Львовын цэргийн ухуулагчийн сургуульд хүртэл элсүүлж байсан цаг шүү дээ.  Охид л хэцүү байлаа. Тэд тэндээ гэрлээд хүний нутагт хөдөөний эхнэр болж хүүхэд малд дарагдан үлдэж байсан юм. 

Мэдээж малч, малын ажилд эв дүйтэй хүн цөөнгүй байсан. Ялангуяа өсөхдөө л малын захад хүн болсон илгээлтийн эзэд жавхаатай байлаа. Цөөнгүй илгээлтийн эзэн аварга малчин, саальчин, цаашлаад өнөөгийн мянгат малчид болцгоосон байдаг. Тэдний дунд ч  нь бас л манай үеэлүүд бий.  Харамсалтай нь илгээлтийн эздийн хөдөлмөрийн дэвтэрийг нь хурааж барьцаалсан байдал олон жил дуусаагүй юм.  Бригадын төвийн улаан булан шатахад барьцаанд авсан хөдөлмөрийн дэвтэр нь шатсанаар аварга малчин, гавшгайч, төлөвлөгөө ноормоо байнга давуулан биелүүлдэг ажилсаг малч нэгэн эгч маань тэтгэвэр тогтоолгох насанд ирэхэд хийсэн бүтээсэн бүх түүх нь цуг шатсан байсан. 79 онд алдаршиж сонинд гарч байсан хайчилбараа үзүүлэн байж хүлээж байснаасаа эрс доогуур буюу хамгийн доор хэмжээгээр тэтгэвэртээ гарсан байдаг юм билээ. Москвад монгол мах нийлүүлэх, Улаанбаатарт шинэ хороолол бариулах өртөг хувь хүн дээр ингэж тусч байлаа.

Илгээлтийн эздийн ихэнх нь малаас хөндий улс байсныг шууд хэлэх хэрэгтэй. Тэд нялайтал пааклаж, төл хорогдуулан, улсаас яаж ч дэмжсэн хөдөөд идээшихгүй, хот суурингийн амьдралаа сэмхэн хүсэмжилж, нам эвлэлд нулимуулсан өөрийнхөө мөрөөдөлдөө үр хүүхдээ ядаж хүргэх хүсэл эрмэлзлэлээ орхихгүй байлаа. 1992 оны Үндсэн хууль шилжилт хөдөлгөөний хоригийг авч хаясан ч тэд шууд хөдөөнөөс хот руу буцан ирж чадахгүй байлаа. Нөгөө Богдод мөргөх гэж ирээд буцах зардалгүй тул үлдсэн мөргөлчдөөс үүссэн аймаг гэдэг шиг нэг хэсэгтээ л хөдөөдөө үлдэцгээсэн юм. Гэвч 90-д оны арьс нэхийн наймаагаар олсон мөнгө, 2003-2004 оны зуд тэдний нүүдлийг шийдвэрлээд хаячихсан. 2005 оноос эхлэн илгээлтийн эзэд хот суурин руу буцан нүүдэллэж эхлэв. Унаган хот суурингийн хүн, гэрт олон жилээр амьдраад сурчихсан тэдэнд хотод бууриа хатгах түвэгтэй байсангүй. Хашаа хатгах бол малын өвөлжөө барихын хажууд хүүхдийн тоглоом тул дор нь 3 тал барьж аваад л утаа май тавьж эхлэв. Энэ үеээс л Улаанбаатрын утаа эрс мэдрэгдэж эхэлсэн билээ. Улаанбаатрыг барилгажуулах ажлын золиосонд амьдралаа үрсэн тэд ямар ч үнээр хамаагүй үр хүүхдийнхээ амьдралыг золиослуулахгүйн төлөө зүтгэсээр хотдоо буцан ирцгээсэнээр утаа эхэлсэн юм. Тэд ганцаараа явсан ч дор хаяж тавуулаа болоод буцаж ирж байлаа. 70-80-д оны илгээлтийнхний үр хүүхдүүд сургууль соёл бараадах нас нь 2000-2005 оны хавьцаа таарсан нь ч нүүдлийг эрчимжүүлж өгсөн байдаг. Төрийн явуулсан ухвар мөчид бодсон компанит ажлын үр дүн хожим нийгэм эдийн засгийн асар том асуудал болж төрийн тэргүүн нь гамшигийн байдал зарлахад хүрсэн түүх ийм бөлгөө.

Өнөөдөр бид залуусыг цэрэгт 3 жил алба хаалгана, хаалгахгүй гэж 2 тал болон хашгиралдаж байна. Энэ шуугиан ямар зорилготойг бүү мэд. Өөр том шуугиан дарах багаж нь байгаад тэгэсгээд замхарвал сайн л биз. Харин үндэслэл тооцоогүй ярьсандаа төр баригч маань өөрөө итгээд зүтгээд байвал яах вэ?

3 жилийн армийг хэн тэжээх вэ гэдгээс хариултаа эхэлж хайя. Монгол улс үсрээд л 17000 цэргийг ноормын дагуу хооллож хувцаслаж чадах эдийн засгийн нөөцтэй. Энэ чадалдаа тааруулж цэргийн насны залуусаа түргэвчилсэн ээлжээр буу зэвсэгтэй харьцаж сурган, цэргийн үүрэг, даргын командыг биелүүлэх хатуу дэгийг мэдүүлж өгөөд гаргадаг. Өөр боломж байхгүй. Манай армийн үндсэн зэвсэглэл болох АК-47 буу бол зэвсэгт мөргөлдөөнтэй Афган, Африк зэрэг газарт хүүхэд, эмэгтэйчүүд хүртэл буудаж суралцдаг анхны буу. Ердөө л 20 минутаас-2 цагийн дотор бүрэн эзэмшдэг дэлхийн хамгийн төгс энгийн галт зэвсэг. Үүнийг эзэмшүүлэх гэж 1080 хоног хуаранд хаших нь арай л хатуу санагдана. 

3 жилийн цэрэг бий болвол цэргийн тоо даруй 3 дахин өсөж 51000 болно. Зардал 3 дахин өснө. Хэн зардлыг нь гаргахыг цааш нь ухалгүй хаячихъя. Мэдээж үүнийг уншигч та л гаргана. Шинэ цэргүүдээс юм сурахдаа удааныг нь 2-3 сард буу эзэмшүүлж сургачихлаа гэхэд үлдсэн 1000 хоногт нь юу хийлгэх вэ. Монгол улсын нэгдэн орсон албадан хөдөлмөрийн эсрэг конвенцийг зөрчин төмөр зам бариулах тухай барин тавин ярих болж. Иргэний байгууламж барихад цэргийн хүч дайчилж болохгүй тухай энэ конвенцод чинь хараар цагаан дээр биччихсэн байгаа. Олон улсын хуулийн дагуу бидэнд 3 жилээр татсан хөвгүүдээ хуаранд дэмий хашихаас өөр шийдэл олдохгүй. Бантсандаа зарим нь элдэв мэргэжил сургана л гэнэ. Мужаан, өрлөгчин, өөр юу юу ч байдаг юм. Компьюторын инженер болох хүсэлтэй хүүхдийг хашиж байгаад өрлөгөчин болгох юм байх. Тэдэн дотор улсаа магтуулах нэртэй төгөлдөр хуурч болох хүүхэд байсан ч гараа эвдэртэл хүрз бариад шавар зуураад байх ёстой болох нь. Би шинэ ном суралцаж байна. Удахгүй номоо дуусгана. Энд байхдаа юм юм л анзаарч байх юм. Манайд яагаад тийм тэнэг үрэлгэн, энд яагаад ийм энгийн төгс хямд шийдлүүд байгаад байдгийг заримдаа үнэхээр гайхдаг. Өнгөрсөн хавар хүүхдийн маань сурдаг ахлах сургуулиас ирсэн емэйл их сонин санагдав. Хүүхдүүдийг ахлах сургуульд байхад нь бидний цэрэгт бөөнөөр нь хашиж байгаад сургана гээд байгаа мэргэжилүүдийг эзэмшүүлж дунд сургууль төгсөнгүүтээ ажлын фронтод бэлэн болгож өгдөг үйлчилгээний зар ирдэг юм байна. Тэхдээ зөвхөн сурагчид хүсвэл шүү дээ. Ажаад байхад 200 хүүхэд төгсөж байгаа ахлах сургуулийн төгсөлтөөс 30-50 орчим нь л тусгайлан бэлдсээр байгаад дээд сургуульд орж байна. Дээд сургуулиуд нь ч манайх шиг шороон түмэн биш, элсэлтийн стандарт нь ч чанга учираас давдаг хүүхэд ч цөөн байдаг бололтой. Үлдсэн  150-170 сурагч нь шууд амьдрал руу гарч байна. Ингэхдээ сургуульдаа өөрөөсөө нээж илрүүлсэн авъяас, олж авсан мэргэжил, skill-ээрээ амьдралаа авч явах юм. Энэ 150-170 хүүхдийн цөөнгүй хэсэг нь family business буюу аав ээжийнхээ хийж байгаа бизнест ордог.  Бусад нь үйлчилгээний салбарт анхан шатнаас нь эхлэн шууд ажиллаад эхэлдэг. Бас нэлээд нь өндөр үнэлгээтэй хар бор ажил сонгож байна. Бага сургуулиасаа л харилцааны соёл, бараа борлуулах дадлыг маш сайн эзэмшицгээдэг юм билээ. Дунд хүүг маань бага ангид байхад хүүхдүүдэд сургуулиас нь шоколад, саван гэх мэт жижиг сажиг юм өгч заруулан сургуулийн сан бүрдүүлдэг байсан. Энэ нь хүүхдүүдийг худалдаа, үйлчилгээний ажлын дадал, хүнтэй харилцах эв дүй сургадаг байсныг би дараа нь ойлгосон. Бас хөөрхөн урамшуулалтай гэж байгаа тэрүүхэндээ.

Нөгөөтэйгүүр ахлах сургуульд сурч байхдаа эзэмшсэн өрлөгчин, будагчин, мужаан, сантехникчийн ажлыг залуус ихээр сонгодог юм байна. Ийм ажлууд үнэлгээ сайтай байх бөгөөд хичээж нямбай ажиллавал багш, инженерээс дутахгүй сайн орлоготой байдаг. Гэхдээ учир бий. Ийм ажил мэргэжлүүд өөрийн асар том зах зээлтэй учир залуус нь олноор ороод байдаг юм билээ. Барууны үл хөдлөх хөрөнгийн зах зээл бол нүсэр том, бас ч үгүй байшин сав нь мэргэжил шаардсан маш чанга стандарттай. 

Хүний өмчийн газар дээр нь (газар гэж газар, түүний дээр барьсан барилга)  өөр хүн аюулгүй байх хариуцлага газрын эзэнд ноогддог хуультай. Ийм ажлыг мэргэжлийн хүмүүс л зөв хийдэг. Хийсэн ажлынхаа хариуцлага баталгааг хүлээх тул газрын эзний хариуцах хариуцлагыг ажил гүйцэтгэгч өөртөө шилжүүлэн хариуцаад явдаг хариуцлагын тогтолцоотой. Өөрөө хэлбэл таны гэрт ирсэн зочны дээрээс барилгын хэсэг унаж гэмтээвэл түүнийг та биш тус хийцийг хийж баталгаа гаргасан мужаан хариуцах ёстой болдог. Эзэн өөрөө хийсэн бол өөрөө л хариуцна. Хариуцлагын энэ тогтолцоо аливаа бүтээн байгуулалтын чанарыг дээд зэргийн болгож, үргүй хөрөнгө дахин дахин урсахаас сэргийлж, бүтээн босголтууд нь олон 10, зуун жилийн настай чанартай болж ирдэг.  Хариуцлагын ийм тогтолцоо барилгын том жижиг бараг бүх ажлыг газрын эзэд мэргэжлийн хүмүүсээр гэрээгээр хийлгүүлэх рүү түлхдэг. Энэ хууль эрх зүйн орчин байхгүй бол мянган мужаан бэлдээд ч зах зээл үүсэхгүй. Энэ тусгай skill шаардсан ажлууд гүйцэтгэгч өөртөө хүлээн авч байгаа хариуцлагтайгаа таарсан үнэлгээ сайтай байх нь ойлгомжтой. Олон олон залуус энэ эрэлт дээр цаашдын ажил амьдралаа сонгочихдог. Баруунд дүүрэн багаж ачсан пикаптай залуус их байхад манай хар ёотон дүүрэн халамцуу залуус л олон байх болж. Нэг л буруу яваад байна манайхан. За ингээд цэрэгт мэргэжил эзэмшүүлнэ нтр гэсэн дэмий утгагүй юмаа орхицгооё. Сууриар нь зөв болгохгүйгээр өм цөм гаднаас нь хальт харсан юмаар нийгэм өөрчилдөггүй юм. Зүгээр л наад цэрэгт хашиж байгаад хүчээр сургана гээд байгаа юмаа жам ёсны зах зээлийн эрэлт нийлүүлэлт, бас хуулийн ухаалаг зохицуулалтанд нь л үлдээ тэгэх үү.

Цэрэгт үнэхээр мэргэжил эзэмшүүлэх бол цэргийн мэргэжлээ л эзэмшүүл. Холбоочин, пуужинчин, нисгэгч, шүхэрчин, танкчин, мэргэн бууч, инженерийн цэрэг (бэхлэлт, нуувч, гүүр баридаг) гэх мэт эзэмшүүлэх мэргэжил цэрэгт олон. Үүнийг голдуу гэрээт цэрэгт эзэмшүүлэх ёстой. Хугацаат цэргээс мэргэжилийн цэрэгт саналаараа үлдэх аавын хүү олон. Тэдэнд энэ мэргэжилүүдийг төгсөртөл нь эзэмшүүлэх ёстой байх. Илүү цааш хөгжих сонирхолтойд нь цэргийн дээд боловсрол олгож зэвсэгт хүчнээ бэхжүүлээд л явдаг байхгүй юу. 

Цэрэгт явуулж төлөвшүүлэн үг даадаг болгох юм байх нэг хэсэг хүнэ. Бас л бусдаас ажигласан зүйлээсээ хуваалцъя. Энд хүүхдүүдийг үнэнч шударга болгоход л бүх боловсролын систем, гэр бүл, нийгэм нь бүхэлдээ чиглэн ажиллаж байна. Эцэг эх, багш нар нь үлгэрлэн өөрсдөө зөв, шударга байхаас эхэлнэ. Хэнийг ч энэ нь баяны, энэ нь ядуугийн хүүхэд гэж ялгаварлаж байгаа юм алга. Үйлдэл бүрд л шударга байгааг урамшуулж, буруу хазайвал засаж хэлж байж хүүхдүүдээр шударга иргэн хийж авдаг юм байна. Хуулахгүй байх, хуурахгүй байх, өөрт ноогдсон ажлыг өөрөө л хийх зан чанар бол эдний нийгмийн яс генинд нь байна. Нэгэнт шударга иргэн болж өссөн хүн шударга зөв ямар ч шаардлагыг ухамсараараа шууд хүлээн авдаг. Үг авдаг болно гэсэн үг. Шанаа манаа ямар ч шаардлагагүй. Харин шударга бусыг бол шууд эсэргүүцдэг болцгоох ажээ. Манайхан тэгэхэд яаж байна? Эцэг эх, төр засаг, багш хүмүүжүүлэгчид нь өөрсдөө л шударга бусын үлгэрийг оройлон уралдан үзүүлж байгаад баахан сонин буруу хүмүүжилтэй хүүхдүүд өсгөөд авдаг. Тэд нар нь зөв юм хэлсэн ч, буруу юм хэлсэн ч хэний ч үгийг авахаасаа нэгэнт өнгөрсөн байдаг. Эцэг эхийн эцсийн арга нь нөгөө хүүгээ цэрэгт явуулж номхон, зэрэгц команд доор хагас зомби байдалд ямар ч үгийг автоматаар үг дуугүй дагадаг болгох бөөн мөрөөдөл.  Гэвч өсөхдөө л эх захгүй шударга бусын орчинд өссөн хүүхдүүд цэргийн 3 жилийн бүүр ч илүү шударга бусыг арай гэж тэсдэг, тэсэж тэсэж тэсрэхээрээ яадаг байсныг бид бүгд киноноос харсан. Тэр кино хэтрүүлэг ихтэй ч, зарим үнэнд дөхөж очсон л байгаа. 

За яахав 3 жил цэрэгт яваад баахан номхон зэрэгц команд дунд үг, шанаа даадаг болоод гараад ирэг. Тэглээ гээд тэр залуусын ихэнх нь цаашдын зөв замаа олохгүй. Илгээлтийн эзэд шиг л будилж, хувь заяа нь замарч замхарцгаана. Монголд тэдний сурсан өрлөгчин мужаан мэргэжилийн эрэлт маш бага. Мэр сэр нь л юу юм гэхээс  Монголчууд ахуйн ажлаа бусдаар мөнгө төлж хийлгүүлдэг хүмүүс биш л дээ. Бараг л хувийн байшингаа ганцаараа өөрөө юугаар ч хамаагүй, яаж ч хамаагүй барьчихна гэж үздэг хүмүүс шүү дээ.  Цэргийн 3 жилд олох мэргэжил зах зээлгүйн улмаас олон хүний амьдралыг залгуулах хоол нь болж чадахгүй. Нөгөөтэйгүүр тэр хүмүүсийн сурсан эрдэм, дадал эв дүйг хөлсөөр ашиглах завгүй, мөнгөтэй, дундаж анги Монголд алга. Олоон жилийн дараа төмөр замын рельс дамнаж явахдаа олсон, хүйтэн нойтонд төмөр замын далангийн шороо шаварт бакиалаараа зоогдож байснаас олсон нуруу, бөөрний гэмтэлтэй бүхэл бүтэн үе төрөх байх. 3 жилийн цэргээс халагдаад ном сурдаг гэдэг бол худлаа шүү худлаа. Цэргээс халагдсан байтугай дунд мэргэжлийн сургуулиас дээд сургуульд орсон хүмүүс ч олигтой сурдаггүй л байхгүй юу. ЗХУ-д цэргээс халагдсан, нисэхийн дундаас ажиллаж байгаад ахиж суралцсан олон ах нартай хамт сурч байсны хувьд хэлэхэд залуу хүн нэг алдсан сурах тэмпээ дахиж олно гэдэг бол бараг боломжгүй юм байдаг юм билээ. Цэргээс очсон нь барилдаж, архидаж байгаад дуусдаг бол ажиллаж байгаад очсон нь наймаа, хүүхэн эргүүлсээр ихэнх нь замаасаа гээгддэг юм даа. Залуу хүнд ном сурдаг үе гэж байдаг. Тэр үеээ зөв сураад барчихвал цаашид хэдэн ч ном сурсан торохгүй. Олон залуусын сурдаг насны инерцийг алдагдуудах 3 жилийн цэрэг хэрэггүй байхаа. Нэг жилийн цэрэг бол харин болж байгаа юм. Төсөвт дарамтгүй, хувь хүний төлөвлөгөө мөрөөдөлд саадгүй.

Тэр Израиль мизраилыг дуурайна гэдэг бол бас л худлаа шүү худлаа. Израилыг дуурайхдаа хүрвэл ядаж төрөө жүүдүүд шиг лаг боловсролтой, гавал толгойтой гаруудаар эхлээд дүүргэх хэрэгтэй юм л даа. Гэтэл манай төрд толгой алга. Баахан боовон чихтэй, боовон толгойтой юмнууд л байна. Японд сургууль төгссөн эсэх нь эргэлзээтэй нэг солиотой нөхрийн өөрөө орчуулсан эсэх нь эргэлзээтэй номыг хар сохороор дагаж улсаараа ханарахгүй ээ хэдүүлээ.

За энд баахан кино ярьчихлаа. Киноноос өөр юм анзаардаггүй хаантай улс юм чинь өөр яах ч юм билээ. Мэддэг хэлээр нь л ойлгуулахыг хичээх юм даа аргаа барахдаа.  Хөвгүүдээ төмөр замын цэрэгт явуулж хувь заяаг нь золиослох уу яах уу тэгээд? Зүгээр л дарга сайдуудаар хулгай хийлгүйлэлгүйгээр тэр төмөр замаа зах зээлийн журмаар нь барьчихаж болохгүй байгаа юм уу ахаа    

Хүрэлсүхийн 3 чанар

Хүрэлсүх гэдэг хүний нэр сүүлийн үед их гарч байна. Сайн, саараар зөндөө л чичих магтах хоёрын хооронд юмаар булж байх шиг.  Улс төрд байгаа хүнд ирдэг л зовлон, учирдаг л шалгуур нь байх. Энэ хүнийг чичлээд байгаа хүмүүсийг ажихад шууд л дараагийн ерөнхий сайдаар өөрсдөө эчнээгээр тодруулчихаад түүнээсээ бажга авцгаагаад байгаа бололтой харагдах юм.

Ерөнхий сайд бол амаргүй ажил гэж би хардаг. Мэдлэг дангаараа хангалтгүй. Маш их мэдрэмж шаардсан алба.  Олон олон мэдлэгтэй экспертүүдийг зөв зүгт чиглүүлэх тэр мэдрэмж хэрэгтэй.

Энэ хүнийг элдвээр дуудахаасаа өмнө зүгээр л нормальный нүдээр улс төрчийнх жингээр үнэлж хараасай гэсэндээ энэ багахан мөрүүдийг бичихээр шийдэв.

Доживын Бямбацогт гэж багын найз надад бий. Бид 2 бага ангиасаа 10 төгстлөө нэг ангид байсан юм. 29 эрэгтэй, 9 эмэгтэй сурагчтай манай 7б-гийн хагас, бүтэн өнчин 20-д хүүхдийн нэг нь Бямбацогт. Барилдана, онц сурна, томоотой, сахилга баттай.  Хар бор ажилд гүргэр, зүтгүүр гэж нөхцөлгүй. Хүүхдийн колонид явах шахдаг манай хэд дундаа тэр ёстой л өөр гаригийн төгс элдсэн гамбир байлаа. 7-р ангийн намар Брежневийн гашуудлын цуглаан дээр ангиараа инээлдсэн хэргээр сарын дараа манай ангийг Мөрөнгийн сургуулиудаар тараагдсаны дараа ч тэр онц, сахилгатай, спортлог чанараа гээсэнгүй. Бүх багш нар түүнийг гадаадад дээд сургууль авах хүүхэд гэж тооцдог байв.  Гэтэл Бямбацогт Цэргийн Нэгдсэн Дээд Сургуульд орох өргөдлөө өгөөд шалгалтгүй тэнцээд яваад өгөв. Би арай гэж нисэхийн хуваариа 4 онооны зөрүүгээр өөрийн болгож авснаар орос хэлний бэлтгэлд суухаар тэр намартаа Эрхүүг зорьсон билээ.

Хүйтэн дайны оргил үе шувтарч эхлээгүй шахам байсан 86 онд цэргийн сургуульд явна гэдэг бол хэн хүний аавын хүүгийн ухамсарлан хүлээн авдаг сонголт биш байсныг хэлэх хэрэгтэй. Хүрэлсүх бас манай Бямбацогт шиг тийм шилдэгүүдийн нэг байсан гэхэд би л лав эргэлзэхгүй байна. Тэд зүгээр нэг шилдэгүүд байгаагүй, бидэн дотроо хамгийн эх оронч шилдэгүүд нь байсан юм билээ. 

Бямбацогт маань цэргийн ерөнхийг 90 онд онц дүнтэй дүүргэж ахлах дэслэгч цолтойгоор Зүүн-Баянд очиж байсныг би санаж байна. 38 насандаа армийн  хурандаа болсныг нь би дуулсан.

Хожим 90-д оны дундуур У.Хүрэлсүх гэдэг залуугийн тухай бид сонсож эхэлсэн. Багын найз Бямбацогт түүнийг үнэхээр дажгүй эр, цэргийн ерөнхийдөө нэртэй, шилдэг тэргүүний курсант байсан гэж ярьж байсныг нь сайн санаж байна. Дээд курсынх нь байсан гэл үү, нэг оных нь цэрэг байсан ч гэлүү. Тэрийг нь сайн санахгүй байна. Юутай ч манай үе тэнгийн үхэр хонин жилтэн гэдгийг нь мэдэж авсан.

90-д оны дундуур улс төрөөс хол Ан-24-н шугамын инженер хийж, улаан, хөх  сүүлтэй 16 цагаан онгоц үүрийн үнэгэн харанхуйгаас үдшийн од түгтэл маллаж суухдаа нислэгт явуулдаг сонин бүрийг дугаар алгасахгүй унших боломж надад олдож байсан маань Монголын улс төрд хэн нь хэн бэ гэдгийг эртнээс ажиглан мэдэх боломж олгож байсан ч байж магадгүй гэж санадаг. Бямбацогтын зэрвэс, цухас хэлсэнийг Хүрэлсүх миний л ажиглаж байгаагаар байнга баталсаар л явна.

Өнөөдөр Хүрэлсүх дахин мэдээний нүүрэнд гарч иржээ. Тэрээр ард түмнээс өгсөн эрх мэдлийг арилжаа наймаанд оруулахын эсрэг зогсож байгаа юм байна. Нам дотор нь бөөн бужигнаан.

Хүрэлсүхээс 3 чанар би анзаарсан. Хэрийн улс төрчид байхгүй 3 чанар.

Чухам энэ 3 чанар С.Баяр, М.Энхсайхан нараас бусад ерөнхий сайдуудад маань дутуу байснаас засаглах үедээ улс орондоо тустай реформын шинжтэй том зүйл хийж амжилгүй бууцгаадаг. Ихэнх нь эрсдэл үүрэхээс хулчиийдаг бол нэлээд хэсэгт нь зүгээр л шинийг санаачлах сийрэг толгой дутдаг.

Миний ажиглан харснаар:

1. Хүрэлсүх бол МАНЛАЙЛАГЧ. Бусдын эзэлсэн өндөрлөгт хааны бараа бологч болон лифтээр хүрч очоод ихэмсэгээр алсыг харан зогсох нэг өөр, хад асган дундуур мацаж, урдаас ирэх түмэн сумыг сөрж тулалдан тугаа хатгах бас нэг өөр. Хүрэлсүхд өндөрлөгөө өөрөө тулалдан эзэлж чаддаг цэргийн хүний дайчин зан чанар анзаарагддаг. 90-д он бол МАХН-н хувьд шинэ гишүүн элсүүлэх байтугай хуучин хэдээ тогтоон үлдээх гэж сандарч байсан он жилүүд юм.  Үзэл санааны мухардалд орж нагаржунай үзэл ч гэх шиг будилж явсан үе шүү дээ. Залуус зах зээлийн чөлөөт нийгмийн амтанд татагдан орж юун яасан хуучин коммунист МАХН-г дагахтай мантай л байсан.  Тэр үеийн МҮАН, МСДН-н лидерүүд МАХН-г саналаа өгдөг хөгшид нь дуусахаар санал авахгүй болж аяндаа мөхнө гэж барин тавин бардам ярьдаг байсан үе шүү дээ. 1997 онд нөхөн сонгуулиар орж ирсэн Н.Энхбаяр ч МАХН-д хүч сэлбэх шинэ хүчийг татаж дөнгөөгүй юм. Н.Энхбаярт тухайн үеийн үндсэн хуулийн заалт дээр тоглолт хийн ирцээр бойкотлох улс төр хийж Ардчилсан Холбооны засгийн газруудыг туйлдуулах арга сэдэж байснаас МАХН-д өөрт нь нүүрлээд байсан сонгогч дэмжигчийн баазын хомсдолыг анзаарах сөгөө байгаагүй юм.  Хүрэлсүх гэдэг залуу хүүхэд шахуу байхдаа элссэн намынхаа энэ мухардлыг хамгийн түрүүнд олж харсан гэж би боддог. Монро-Импексийн хашаанд түгжигдэн унтаа байдалд орсон байсан залуучуудын байгууллагаа тэр сэрээхийн төлөө уйгагүй явсан. Хөдөөгүүр тэр сайртталаа, хүрэн дээрээ хүрлийж харлаталаа л явсан. Зурагтаар ч их гарч байсныг санаж байна. Улс төрийн акцууд ч хийсэн. Залуусыг ингэж л МАХН руу татсан. Өөрт нь итгэж дагасан залуусаа дараа нь зорилготой зүтгүүлж, зоригтой дэвшүүлсэн. Цэргийн дарга хамгийн хэцүү үүргийг цэрэгтээ итгэж өгч, зэрэг цол нэмдэг шиг тэр өөртэй нь нийлсэн залуусаа дэмжиж зүтгүүлсэн. Тэд нар нь ажил дээр нь бойжиж бэхжихийн хэрээр Хүрэлсүх өөрөө томорч хүчирхэгжиж ирсэн нь нууц биш. Хажуугаар нь АН-ы “залуу” партизанууд намынхаа залуустаа итгэхгүй зөвхөн өөрсдөө амжуулах гэсэн гадуурхал тэнэглэл нь олон сэхээтэн залуусыг МАХН-д нийлж Монголын төрд зүтгэх боломж эрэлхийлэхэд хүргэсэн гэж боддог.

Хүрэлсүх залуу халаа нь тасраад, элсэн цаг нь дуусч байсан МАХН-д шинэ дусал залгаж аварсан юм. Дараа нь тэр дусал нь бараг л гол горхи болсон. Хатаж байсан цөл эргэж ногоордог шиг, мөхөж байсан нам эргэж сэргэсэн нь Хүрэлсүхийн ажил гэж би боддог. 

2. Хүрэлсүх бол ЗАРЧИМЧ. Хэрэгтэй цагт зарчмын төлөө хэрзэгнэх зориг түүнд байдаг. 2000 оны ялалтаас хойш МАХН засгаас мөддөө буугаагүй билээ. 2004 онд Элбэгдоржийг тоглоомын ерөнхий сайдаар түр тавьсаныг эс тооцвол 2000-2008 онуудад МАХН дангаараа засаг барьсан юм. Ард түмний итгэлийг авч засаг барих бүрд удирдагчид нь хүчирхэгжин улмаар ард түмнээс холдон хөндийрч зан ааш нь эвдэрч ирсэн. Ялангуяа МАХН-н дарга, 3 дахь ерөнхийлөгч Н.Энхбаярын эрх мэдэл хэмжээ хязгаараасаа хальсан байсан нь бүхэнд ил асуудал. Энхбаярын он жилүүдийг сонгуульчлагдсан дарангуйлал гэж томъёолдог болоод удаж байна. Энэ нэр томъёог анх нэрт нийтлэлч нэгэн олонд танилцуулсан. Яг үнэндээ өөр хүн “Сонуульчлагдсан дарангуйлал” хэмээх нийтлэл бичиж Өдрийн сонинд нийтлүүлэхээр өгөхөд нийтлэлчийн найз эрхлэгч ах замаас нь хэвлэлтийг нь саатуулж байгаад анхны авторын идейг нь нийтлэлчид авч өгсөнөөр цаадах нь өрсөж нийтлэл гарган энэ нэр томъёонд автор суусан байдаг юм билээ.  Гэхдээ л бусдаас туугаад ч болов олонд хүргэх ёстой зөв санааг хүргэж чадаж байсанд нь тэр нийтлэлчид “талархмой”.

2005 онд би Г.Батхүү сайдын тушаалаар ИНЕГ-н тэргүүн дэд даргаар томилогдсон юм. Нислэгийн аюулгүй ажиллагаа, үнэмлэх гэрчилгээжүүлэлт хариуцсан Монгол талаасаа нэгдүгээр шахуу юм болж байлаа. Ажил ч яахав. Мэргэжлийн юм хойно асуудалгүй. Харин дарга байхын нэг зовлон нь ямар нэгэн том албан тушаалтан онгоцоор нааш цааш явахад заавал очиж ВИП хавьд байж байх бичигдээгүй үүрэг байлаа. Үнэхээрийн ядаргаатай.  Гэвч ийм үүрэгтээ дуртай гарууд ч бас зөндөө байсан нь намайг үнэхээр гайхуулсан. Випийн бүртгэлийн танхимд тэргүүн хатагтайн чемоданыг булаацалдан муудалцаж байсан нисэхийн зарим дарга нарыг хараад ой минь гутаж, бөөлжис минь хүрч байлаа. Эхлээд дарга, дараа нь даргын эхнэр, даргын бас нэг юмнууд. Ойё блять. Нүдэн дээр л эрт баларын феодалын ёс сэргэж байв. Зусрын далай үерлэж, зулгуйгийн зулай гялалзаж байлаа.

Энэ бүх эх захгүй байдлын хөөсөн бөмбөлөгийг Хүрэлсүхийн “Энэ намыг та удирдаад байна уу, танай эхнэр удирдаад байна уу” гэдэг үг цочоож, цоо хатгаж хаясан юм. Ташраараа гөлөгнөж байсан ч нийтээрээ нам байсан энэ цаг үед Хүрэлсүхийн үг ахиад л ангамал цөл дахь баянбүрдийн хоржигноон шиг шинэ итгэл найдварыг олон хүнд төрүүлсэн. Үүнд нь хорссон хаантан Хүрэлсүхийг зохиомол хэрэгт унагах гэж үзсэн ч тэр нь амжилт олоогүй. Өнөөдрийн хаадууд ч бас түүнийг ахин сурсан зангаараа оролдож байх шиг. Хүрэлсүх тэр үед ийн хэлээгүй бол МАХН-д шинэчлэлийн салхи мөддөө сэвэлзэхгүй, С.Баяр ч түүхийн тавцанд ойртон очих гэж нэлээн их тойрох байлаа. Хүрэлсүх зориглон “эзэн”-г сөрж болдогийг харуулсанаар МАХН-г бас дахин аварч шинэчлэлийг эрчимжүүлж өгөв.   Өнөөдөр ч Хүрэлсүхийн эгдүүг шударга бус, ёс бус үйлдлүүд хүргэж байгааг бид харж байна. Эрх баригчдын аархал зөвхөн түүний ч биш олон хүний дургүйг хүргэж байх шиг. Гэхдээ өмнөхөө бодвол өнөө цагт дургүйцлээ илэрхийлэх технологийн боломж хамаагүй дээшилжээ. Цагтаа ганцхан Хүрэлсүх л ил хэлж зүрхэлж байсан зүйлийг өнөөдөр хэн хүнгүй жиргэж болж байна. Гэхдээ л улс төрийн дээд хүрээнд Хүрэлсүхийн зүрх зоригны хэрэгцээ, орон зай бас л урьдын хэвээр. 

3. Хүрэлсүх бол ШИНЭЧЛЭГЧ. Хүрэлсүх зөвхөн улс төрийн тоглогч биш л дээ. Тэр эдийн засгийн хамгийн том реформуудын нэгийг яах аргагүй эхлүүлэгч нь гэж би хардаг.  2000 оны сонгуулиар МАХН-н мөрийн хөтөлбөрт “мянганы зам” гэсэн үг үсэг ч байгаагүй юм шүү. Сонгуулийн дараа 7 сарын 20-доор Хүрэлсүх анх “Мянганы зам”-ын санаачлага гаргаж тавьсаныг бүгд санаж байгаа байх. Мартсан бол шарлаж амжаагүй байгаа сонины хуудаснуудаас харна бизээ. Эдийн засгийг хурдан сэргээдэг гол аргуудын нэг нь томоохон public project–ууд байдаг. Америк их хямралаасаа Хуувэр Дам гэх мэт том public project-уудаараа гарсан бол Монголын эдийн засаг мянганы замыг дагаад сэргэж ирсэн юм.  Замтай болмогц худалдаа эрчимжиж, жижиг дунд бизнесүүд хөдөө тал руу хүрээгээ тэлсэн нь маргашгүй үнэн. Яг үнэндээ 2000 он хүртэл Эрдэнэтээс олсноороо амьдардаг Улаанбаатарт л Монголын эдийн засаг бараг бүхлээрээ байв. Мянгантаа чичлүүлсэн мянганы зам эхэлснээр эдийн засаг хөдөө рүү тэлэх боломж эрс нэмэгдсэн хэрэг. Мэдээж бүх юм төгс хийгдээгүй ч стратегийн шийдэл нь үнэхээр төгс зүйл болсон юм.  Энэ санаачлагаараа Хүрэлсүх зүгээр нэг намчин тэмцэгч биш, эдийн засгийн өндөр мэдрэмжтэй стратегич болохоо харуулаад амжсан. Хүрэлсүхийн мянганы зам санаачлага буруу зүйл байсан бол үе үеийн засгийн газруудын үед зам барихаа болих л байсан. Харин ч эсрэгээрээ үргэлжлүүлсэн. Улам ихээр эрчимжүүлсэн.

70 жил коминтерний гишүүн байсан МАХН 2000 оны сонгуулийн өмнөхөн социнтернд ажиглагч гишүүнээр элсэн орсон юм.  Миний гишүүнчлэлд нь байсан МСДН МАХН-г батлан дааж социнтерн-д элсүүлсэн гэж би ойлгосон. Нэг ч гэсэн Монголын улс төрийн хүчин олон улсын зөв хүчинтэй нэгдэн нийлж байхад дэмжих ёстой гэж хэлсэн Гончигдорж даргын алсын харааг би биширдэг. Өөрөөр хэлбэл МАХН хувьсгалт нэрнээсээ татгалзах гаднах нөхцөлөө их эрт бүрдүүлсэн гэсэн үг. Үнэн худлыг нь мэдэхгүй ч МАН нэрээ сэргээх төлөвлөгөө ч Н.Энхбаярт байсан гэж яригддаг. Социнтерний болзол байсан уу, өөрсдийнх нь санаа байсан уу бүү мэд.

С.Баяр, Сү.Батболд нарын өртөөлөн удирдсан МАХН-д хувьсгалт нэрнээсээ татгалзах өөр ч шалтгаанууд бас байлаа. Хэрэгцээ байгаагүй бол нэр солих шаардлага тийм ч амар гарахгүй.

Уул уурхайн техникийн нүргээн ойртож, гадаадын том хөрөнгө оруулалтын чимээ Монгол руу дөхөж байлаа. Гэтэл улсыг нь ямар нэгэн коммунист нэртэй нам удирдаж байв. Хэдэн тэрбумаар яригдах хөрөнгө оруулалтыг Монгол шиг жижиг улсын тухайд даллах нь амаргүй ажил. Коммунистуудад мөнгөө итгэж оруулах капиталист олох хэцүү. Капиталист ч гэж дээ. Монголд оруулж байгаа хөрөнгө оруулалт бол цэвэр хөрөнгийн биржээс боссон, жирийн иргэдийн инвестментүүд голдуу байх нь тухайн үед тодорхой харагдаж байлаа.  МАХН-н удирдлага намынхаа шинэчлэлийг улс орныхоо эрх ашигт нийцүүлэн өөрчлөх шийдвэрийг маш цагаа олж хийсэнд Монголчууд л хожсон. Энэ шинэчлэлийг бас л У.Хүрэлсүх оройлж, С.Баяр, Н.Багабанди, Сү.Батболд нарын бусад лидерүүд нь дэмжсэн билээ. Ерөнхийлөгчөөсөө дөнгөж мултраад намдаа нөлөөгөө сэргээхээр тэчъядаж ядаж байсан Н.Энхбаярын хувьд энэ шинэчлэлийг дэмжвэл нам дахь хуучин нөлөөлөлөө сэргээх боломжгүй болж харагдаж байв. Иймээс тэр намаасаа тасран тусдаа нам байгуулахаар гарсан билээ.

Нэртэйгээ цуг МАН-д олон юм өөрчлөгдсөн гэж би хардаг. Бусдад үзэл бодлоо хүчээр тулгадаг коммунист өвчин нь арилсан.  

Энэ шинэчлэл үнэхээр намаа хуваах хэмжээний буруу байсан бол хаа сайгүй МАН дундуураа тас хуваагдах байсан биз. Энхбаярт МАН-н оюуны өмч болох МАХН нэрийг 13 оныхоо сонгуульдаа зориулан хууль бусаар булаан авч хэрэглүүлснээр Элбэгдорж ерөнхийлөгч МАН-г харин хуваах шахлаа. Гэвч хуваагдал нь сүрхий газар авсангүй.  Хувьсгалт нэрэндээ олон хүн хоргодсонгүй. Цааш явцгаахаар шийдсэн юм. 2011 он бол монголын эдийн засгийн өсөлтийн оргил үе болсон нь гадаадын хөрөнгө оруулалтын шууд үр дүн юм. 

2012 оны ялагдал бол  Хүрэлсүхийн намын нэр шинэчилсэнтэй ямар ч холбоогүй. Энэ бол зүгээр л сонгогчдын пауз авсан үйл явдал байсан юм. 12 жил завсарлагагүй шахуу төр барьсан МАН-г АН гэдэг невалаар л түр сольсон хэрэг. АН невал дээрээ унтаж, зодоо хийсээр 16 онд хөөгдсөнийг бүгд мэднэ.  Аливаа шинэчлэл түүнийг зориглон эхлүүлэх удирдагчаа л хүлээж байдаг. Нөхцөл байдал мянга бүрдээд өөртөө муу нэр зүүх зоригтон олдохгүй бол шинэчлэл хийгддэггүй. Данкогийн тухай үлгэр бол яг тийм зоригтны л тухай үлгэр юм шд яг үнэндээ.

2016 оны сонгуульд АН дарга З.Энхболдын тэнэглэлийн буянаар үнэмлэхүй ялалт авсан МАН 10 гаруй жилийн өмнөх сонгуульчлагдсан дарангуйлалынхаа замаар орон жонжуулчихав. Намын дарга нь улс төрийн карьераа  Намбар Ваны 2-р хувилбар гэж харж эхлэв. Цааших түүх нь дэндүү нэн шинэ түүх тул энд нуршаад юүгхэв.

Өнөөдөр, яг одоо, УИХ дахь МАН Хүрэлсүх-д боломж олгох уу эс олгох уу гэдэг дээрээ тас хуваагдчихаад байна. Эх орноо бодвол түүнд боломж олгох ёстой. Хүрэлсүх бол 90-д оны өөрчлөлт шинэчлэлтийн хамаг хар ажлыг улаан гараараа, ухаан тархиараа амжуулсан яг манай үеийн төлөөлөл. Түүнийг цэргийн сургуулийн сонсогч гэж дэндүү удаан доош нь хийлээ. Одоо болно. Цэцэрлэг байсан сургууль төгссөн хүн Ерөнхий сайд хийж болж байхад Цэргийн ерөнхийгийн офицер гологдоно гэж үү.  Англиар хуралд үг хэлж байхыг нь сонссон. Манай Харвардын төгсөгч ерөнхийлөгчөөс хол дутуугүй ярьж байна лээ.  Орос ч үгүй, англи ч үгүй олон хүн дээшээ кранаар явж байгаа шүү тэгэж яривал.

Дэлхийн байдал ээдрээтэй, орчлонгийн явдал ороо бусгаа байна. Бидэнд хэцүү цагт паниктдаггүй, харьтныг хань татаж хашгирдаггүй, өөрийн арддаа өөриймсөг удирдагчид хэрэгтэй болж ч мэднэ.

Өсөж байсан эдийн засаг л гэнэ. Төр засгаа оролдох дэмий л гэнэ. Уучлаарай. Авилгал, хууль шүүхийнхний хүчирхийлэл, эх захгүй шударга бус явдлын тогтвортой байдал үнэндээ хэрэггүй. Тэр удаан тэвчсэн. Бид ч удаан тэвчлээ. Авилгалчидыг дэмжвэл эдийн засаг чинь өөрөө л нурна. Эдийн засаг өсөх суурь нөхцөл нь төр зөв байх. Төр зөв байх нөхцөл нь нам нь зөв байх явдал. 

 

 Хүрэлсүх Ерөнхий сайд болвол яах вэ

Хүрэлсүх ерөнхий сайд болвол юу түрүүнд олон хүний харж байгаагаар төрийн тэргүүнтэйгээ хэл амаа ололцоод явах болно. Монголын хөгжлийг сааруулсан төрийн олон хямрал чухамхүү төрийн тэргүүн, эрх баригч намын хоорондын зөрчил байв. Анхны зөрчил 98 онд болсон бөгөөд үйл явдлын завсраар С.Зориг гэдэг хүн үрэгдсэн.  Энхбаяр Ерөнхийлөгч С.Баяраас бусдаар нь бол наадаж байсан гэхэд болно. Элбэгдорж Ерөнхийлөгч ч эрх баригч намтайгаа зөрчилддөг уламжлалаас гажаагүй. Улам л төгөлдөржүүлсэн гэж хардаг. Үр дүнд нь хэн ч хожоогүй. Монгол бүүр ч хожоогүй. Хөгжил, хүнд зарцуулагдах олон зуун тэрбум хурал хуй, хуйвалдаан, төрийн хүчирхийлэлд урсаад л өнгөрсөн. Нэг үгээр хэлбэл Ц.Элбэгдорж WRONG LEGACY үлдээгээд буусан.

Хүрэлсүх Жэнко хоёрт зөрчилдөх сэдэв ховор. Нэг нь төмөр зам бариулна гэж зүтгээд нөгөө нь бариулахгүй гэж худлаа цахдаад улс орноо нуртал үзэлцээд байх ч шаардлагагүй. Тэртэй тэргүй тэрийг нь барих мөнгө мөддөө байхгүй юм чинь. Бид ойрын жилүүдэд бондын зээлээ л төлцгөөнө. 

Төрд тогтвортой зөрчилдөөн биш, харин ч эдийн засагт нэн хэрэгтэй байгаа харилцан ойлголцол, хамтын зүтгэлийг Хүрэлсүх авч ирж чадна. Эдийн засагт өөр юу хэрэгтэй юм бэ. Хуулийнхныг байранд нь тавьж, хуулийнх нь хүрээнд хашиж чадах нь хэн юм бэ. Бүгд л дээр дооргүй бөлдөгдүүлчихсэн энэ нийгэмд хэн нэг нь энэ араатанлаг төрийг чихдэн дарах ёстой биз дээ. Монголын эдийн засаг явж явж төрийнхний зуултаас болоод бахардаж байгааг харахгүй байна гэж үү. Гадаад талд өсөж уруудаж байгаа нүүрсний үнээр алин бүр эдийн засгийн өсөлтөө бууралтаа хэмжих вэ дээ. Монгол жирийн бизнесүүдэд өндийх боломж өгөхгүй боомилож байгаа нам төр дамжсан томчуудын монопольчлол, хуйвалдааны эдийн засаг аль сурах бичигт зөвийн жишээнд байдаг юм бэ? Хүрэлсүх үүнийг л сүүлийн хэдэн сар ярьж байна. Ашиг сонирхолын зөрчлөөсөө ангид засаглаа гэж.   

МАН-ыхны хувьд Хүрэлсүх бол 2021 оны Ардын хувьсгалын 100 жилийн ойн наадмыг асар дээрээс үзэх цорын ганц боломж нь. Ард түмэн түүнд талтай. Сэхээтнүүд ч түүнд уже дургүй биш. Өмнөөс нь үхье гээд эх орондоо тангараг өргөж чадаж байсан хүнд яасандаа ч дургүй байх билээ. Харин ч яг үнэндээ нам дамжсан ухаантай царайлсан зальжин завшигчдын бүлэглэлээс ард түмэн нэгэнт залхсан байгаа нь саяын сонгуулиар ил болчихлоо. МАН-ы хувьд 60 тэрбумын авилгалчдыг хаацайлж, төрөөр нэг түүхий кадр байршуулсан энэ засагтай 20 оны ялалт яагаад ч ирэхгүй.  Хүмүүс Миеэд дургүйдээ биш зүгээр л салбарт нь тавигдсан тэнэгүүдэд дургүй хүрсэндээ л Жэнкод өгчихсөн юм. 

Би Хүрэлсүхийг ингэж л харж байна. Гэхдээ шийдвэр гаргах эрхийг жил гаруйгийн өмнө МАН-д ард түмэн, хар хайрцаг хоёр өгчихсөн. Тэхлээр тэд яахаа өөрсдөө л шийдэх ёстой. МАН-ы шийдвэр зөв гарвал ард түмэн л хожино. Ард түмэн хожвол МАН-д 20 онд шагналыг нь итгэлээр өгнө. Буруу шийдвэл 20 онд шанг нь хүртээнэ. Логик нь их энгийн.