Парламентын Бүгд Найрамдах Монгол Улс

Далавчтай шоргоолж ихэсвэл дайн болдог гэж хуучны хөгшдийн хэлдэг үг ортой ажээ. Үнэхээр л далавчтай шоргоолж ч тоймоо алдаж, дайн самуунтай жил ч гараад ирлээ. Хойд хөрш маань угсаа нэгт Украинаа дайлаар мордоод дийлсэн ч юмгүй намалдаглуулаад дэлхийн ад шившиг болж байна. Өмнөд хөрш маань хэдийгээр өөртэйгөө тэнцүү байтугай өөрөөсөө сул цэргийг ч ялж байсан түүхгүй хэрнээ “өөрийнхөнтэйгээ” дайтахаар хэнгэрэг дэлдээд эхэллээ. 

Урд хойд айл маань ингээд дайн самууны зам сонгоод эхлэхлээр тэдний дунд хавчуулагдсан халиуны зулзага мэт бидний Монголчуудад амар байхгүй байх нь мэдээж. Юутай ч хуучин харилцаагаараа үлдэх боломж үгүй болно. 

2-р дайны үед өнөөгийнхтэй харьцуулахад гадаад бодлогын гаргалгаа нь харьцангуй шулуун амар байлаа. Угаасаа тухайн үед дайн өдөөсөн талуудын эсрэг бүх дэлхий зогсож байсан тул Зөвлөлт Орост туслах нь дэлхий нийтийн эрх ашигт нийцэж байсан учраас Монголчуудын зүтгэл Ялтын гэрээн дээр өндрөөр үнэлэгдсэн байдаг юм. 

1945 оны чөлөөлөх дайнаар Өмнөд Монголыг (одоогийн БНХАУ-н хойд нутаг) бүхэлд нь чөлөөлөлөхөд Монгол цэрэг манлайлж Монгол маршал цагаан хэрэм дээр зогсож байсан зүтгэл БНХАУ Монгол Улсын тусгаар тогтнолыг арга буюу хүлээн зөвшөөрөхөд хүргэж байсан таатай үр дүнг авч ирсэн байдаг юмаа. 

Гэтэл өнөөдөр байдал тэс өөр байна. Хөршүүд маань өөрийн нутаг иргэдээ хамгаалах биш бусдын нутаг орон зайд түрэмгийлэх дайн өөрсдөө өдөөж байгаа нь биднийг маш хүнд байдалд оруулж орхилоо.  Тэд түрэмгийлээд ч зогсохгүй түрэмгийлэлээ дэмжихийг манай улсын удирдагчдад ил далж тулгаж байгаа нь ч мэдэгдэж байна. Хээрийн сургууль нэртэйгээр цэргээ ч оруулж ирж үзэж байна. Хэрэв тэдний түрэмгийлэлийг дэмжвэл Монгол улс дэлхийн дэмжлэгээс салж Ялтын гэрээний заалтаас хасагдан улмаар тусгаар тогтнолоо жинхнээсээ алдахад хүрнэ. Иймээс хөршүүдийн буруу асуудлаар дэлхийн занаанд орохгүй өөр арга сийлэх ёстой. Урьдах соц үеийн удирдагчид шиг жижиг хаанчлалаа хамгаалууулах гэж гадаадын цэргийг нутагтаа байрлуулж байдаг цагийг сэргээж огт болохгүй. Харамсалтай нь олон улсын нөхцөл байдал улам л ээдрээтэй болоод байна. 

Хөршүүд маань, ялангуяа хойд хөрш маань манай төрд байдаг хагас ерөнхийлөгчийн тогтолцооны сиймхийгээр дамжуулан Монголыг маань нэг хүний засаглал руу түлхэж тэр нэг хүнээр дамжуулж өнгөрсөн зууны турш колоничилж хүүхэлдэй улс болгож байсан туршлагаа давтахаар чармайж байгаа нь илт анзаарагдаж байна.   

Хэдийгээр дайн самуунтай жилүүдэд их гүрний хүчинд автаж байсан байвч Монголчууд арга эвийг нь олж Үндсэн Хуулиа шинэчлэх замаар нэг хүний засаглалаа саармагжуулж чадаж байсан байдаг юмаа. 

Хэлэх гэсэн санааныхаа удиртгал болгож жаахан түүх халъя. 

Цагаан хэрэм хөршөөрөө бариулж байсан эртний дайнч Хүннүгийн эцэг хүү Түмэн болон Модун Шунуйгаас хойш Монгол нутгийг эзэгнэн сууж байсан төр улс овог аймгуудын эцэс төгсгөлгүй сөргөлдөөн тэмцлийг төгсгөл болгож нэгтгэн Монголыг хүчирхэгжүүлсэн түүхэн удирдагч бол Тэмүүжин Чингис хаан маань байлаа. Бидний өнөөгийн төсөөлөлөөр бол Чингис хаан хүчтэй ерөнхийлөгчийн засаглал шиг нэг гараар хатуу зангидаж Монголыг босгосон гэх дүр зураг бидний ой санаанд төсөөлөгдөн буудаг. Ийм бодолтой явдаг хүмүүст Монголын Нууц Товчоог тун анхааралтай дахин уншаарай гэж хичээнгүйлэн зөвлөе. 

Нууц Товчоог яг анхааралтай уншвал 13-р зууны Монголын засаглал нь тухайн үед хаана ч байгаагүй парламентын засаглал байсан байдаг юм. Хаантай мөртлөө парламентыын засаглалтай улс орнууд одоо ч олон тивд байж байгаа. 

Их хуралдай бол алтан ургийн вангууд, есөн өрлөг жанжин, хүлэг бааатрууд, шинээр зохион байгуулагдсан 95 мянгатын ноёд,, цэцэд мэргэдийн хамт чуулан улс орны гол шийдвэрийг гаргадаг тал нутгийн парламент байсан юм. Бултаараа хэлэлцвэл буруугүй бүлээн усаар угаавал хиргүй гэж үг зүгээр санаанаасаа зохиосон үг биш нь ойлгомжтой. Бүгдээрээ хамтран ярилцаж марган шүүж байж хамгийн оночтой зөв шийдвэрт хүрч чаддаг байснаас тухайн олон аян дайны цэрэг стратегийн алхамууд нь амжилттай бол өөрөөсөө олон арав зуу дахин их цэрэг армиудыг ялан дийлж байсан нь дамжиггүй. Нууц товчоонд гаргаж буй шийдвэр бүр нь хамтын шийдвэр байгааг олж уншаад би л лав ихэд гайхан биширсэн. Та ч үүнийг бас анзаарах байх. 

Чухамхүү тал нутгийн цэргийн ардчилал л Өгөөдэй хааны орыг залгах их хааныг тодруулах чуулганд яарсан Батхаан нэгэнт эзлээд байсан зүүн европын талыг орхин нутаг буцсан түүхтэй юм шд. Өөрөөр хэлбэл Монголын цэргийн ардчилал нь Европыг нэг удаа аварч байжээ.

Үүнээс хойш Монголын цэргийн ардчилалыг бага багаар бөхөөсөөр, ноёдыг чуулган дээр нь хорлож хороосоор эртний Монгол парламентын олуул хэлэцэн шийддэг жаягаасаа ухарч дан ганц хаанд эрх мэдэл шилжих болсноор Монгол уруудан доройтож эхэлсэн байдаг. Хаан хэдийгээр тэнгэр язгуурт нэгэн боловч хүн л тул улс орны бүх асуудлыг нэгэн биеээр оновчтой зөв шийдэх ямар ч боломжгүй нь тов тодорхой билээ.  Чуулганаар хаанаа тодруулдаг, асуудлаа хэлэлцэн шийддэг замыг завхруулсны үр дагавараар өөрийгөө хаанд тодруулдаг өрсөлдөөн үүсэн ширүүссээр Монголын бага хаадуудын үе эхэлсэн байдаг. Улмаар чуулган ч үгүй, хаан ч үгүй болж харийн эрхшээлд эрх мэдлээ алдан Манжийн хавсрага 220 жил, Зөвлөлтийн хавсрага 70 жил явцгаан харийн гүрнээр улсаа мэдүүлсэн 300 шахам жилийн гашууун зовлонг ард нийтээрээ туулснаа бид мартах учиргүй. 

20-р зуун бол Монголчуудын хувьд хувь заяагаа удаан зовсны эцэст гартаа эргүүлэн авсан түүхэн зуун байлаа. 1911 оны 12-р сарын 29-д Монгол улсыг Манжийн эрхшээлээс салган сэргээн мандуулсан хувьсгалыг 1915 онд гурван улсын Хиагтын гэрээгээр доош хийж, улмаар 1919 онд 1912 оны 1 сарын 1-нд Манжаас тусгаарласан Хятадын БНУ-н ардын намын цэргүүд (гамин)  орж ирж үгүй хийснээр 1921 оны хувьсгал гарч Богд Хаанаа ширээнд нь эгүүлэн залж байсан байдаг. Үндэсний энэ хувьсгалыг Оросын Коминтернийхэн ашиглаж аль дэвшилтэд үзэлтэй удирдагчид болох Бодоо, Данзан, Сүхбаатар нарыг хороосоор Богд хаан жанч халсны дараа улсыг маань Бүгд Найрамдах Улс болгох заавар өгч оросыг дагасан Үндсэн Хууль бичиж өгөөд батлуулсан байдаг юм. Үүнийг эсэргүүцсэн Ерөнхий Сайд Данзан нарыг Шар Хадны аманд буудан хороожээ. Гэвч сэргэж ядаж байсан Монголыг хавчин гадуурхаж байсан Баатар цагаан хаан гэр бүлээрээ хувьсгалчиддаа хороогдож, Гамингийн засгийн газар Полонез иргэдийн уугуул нутаг Тайвань арал руу дутаан гарсан билээ. 

Үүний дараа Орост гаарсан нэг хүний дарангуйлалаар цусан зам татуулсан хядлага эхэлж Монголын тухай үеийн хүн амын 20 хувийг устгаад байтал баруун зүгт дэлхийн дайн эхэлж  орос сургагч нар нутаг буцсанаар Монголчуудын нуруу амарч байсан. Гэлээ ч дайн бол дайн л байлаа. Дайны үед засаглалын зарчмаа шинэчлээд Монголчууд цааш алхсан. 

1924 оны Үндсэн Хуулийг 1940 онд шинэчлэн батлахдаа улс орноо нэг хүний захиргаанаас салгах нэмэлт өөрчлөлтийг оруулахыг чармайсан байдаг. 1937-38 оны их хядлага үүнд нөлөөлсөн байх.  Дайны үед ганц толгойгоор шийдээд буруудвал маш хэцүү үр дагавартайг манай удирдагчид зөнгөөрөө мэдэрч энэ өөрчлөлтийг хийсэн нь дамжиггүй.  1940 оны Үндсэн хуульд орсон гол нэмэлт нь МАХН бол төрийн эрх барих этгээд болохыг хуульчлан заасан явдал байлаа. Өөрөөр хэлбэл төрийн эрхийг нэг хүнээс салгаж олон хүнээс бүрдсэн субьектэд өгөхийг хуульчилжээ. Үүгээрээ хуучны цэргийн ардчилалаа сэргээх оролдого хийж, хүнд хэцүү цаг үед оновчтой шийдвэрт хүрч байх гэсэн эрмэлзлэл байсан гэж үзэж болохоор байна. Энэ нь ч дайны хүнд жилүүдэд үр дүнгээ өгч эдийн засаг нийгмийн шийдвэрүүд оновчтой гардаг болж олон улсын харилцаанд тууштай тулхтай гэх имиж бүрдэхэд ихээхэн нөлөөлсөн. 1944 онд АНУ-н Дэд Ерөнхийлөгч Хенри Валлас Монгол айлчлан үнэхээр ард олноороо хэлэлцэн шийдвэр гаргадаг ардчилсан засаглалын элементүүдийг  олж харснаар Монголыг хөршүүдээсээ ялгаатай тусгаар улс болохыг дэлхийн их гүрнүүдэд ойлгуулахад ихээхэн хэрэг болсон байдаг.   

1960 оны Үндэн Хуульд мөн л хүйтэн дайны оргил үед батлагдаж байжээ. Энэ Үндсэн Хуулиар төрийн эрх мэдэл Ардын Их Хуралд шилжихийг хуульчилсан байдаг. Өөрөөр хэлбэл Цэдэнбалд ч биш, намд ч биш. Парламентын засаглалын нэлээн гүнзгий агуулгатай Үндсэн Хууль маань Монголыг НҮБ-н гишүүнчлэлд элсэхэд хамгийн их хэрэг болсон. 

1990 оны ардчилсан хувьсгал 1911 онд эхэлж 1921 онд ялалтаа улаан Орост булаалгасан үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөний ялалтыг гүйцээн баталгаажуулсан юм. 1992 оны Үндсэн Хууль дэлхийн геополитикийн их чичиргээний тоосон дунд бичигдэж батлагдсан бөгөөд энэ Үндсэн Хуулиар Монгол Улс жинхэнэ утгаараа дэлхийн улс болгох эхлэлийг тавьсан билээ.  Гэвч энд бас алдаа гарч хагас ерөнхийлөгчийн, хагас парламентын холимог засаглалыг сонгож орхисон нь 1998 оноос эхэлсэн засаглалын хямралын гол шалтгаан болж 1998 онд Багабандийн зөвшилцөх хоригоор олж авсан эрх мэдэл дараа дараагийн ерөнхийлөгчдийг өмнөхөөсөө илүү хүчирхэг, шунаг, зэрлэг балмад болгосоор өнөөг хүрчээ. Саяханаас ерөнхийлөгч байсан зарим этгээд ил цагаан Монголыг 70 жил колоничилж байсан Оросын талд дуугарах болов. Өөрөөр хэлбэл нэг удирдагчаар дамжуулан Монголчуудыг яргалж байсан 1924-1938 оны үе рүүгээ буцах эрмэлзлэл нь ил тод харагдаад эхэллээ. Ийм үе сэргэвэл юуны түрүүнд Монгол Улсын Ерөнхий Сайдууд хэлмэгдэн хороогдож үгүйдээ л хоригддог. Бодоо, Данзан, Гэндэн, Амар, Чойбалсан, Цэдэнбал гээд орост амь тавьсан удирдагчдын халааг Энхбаяр, Энхсайхан, Баяр, Эрдэнэбат нар залган хоригдож байсныг бид мартах учиргүй. Тэд ямар ч хэргээр буруудсан бай ямар нэгэн үйлдлээрээ Оросын эрх ашигт харшилсан удирдагчид байлаа.  Иймээс оросын явуулгаар хилсээр шийтгүүлдэг нь уламжлал болжээ. 

Өнөөдөр дэлхийн том дайн мөргөлдөөн ойрхон байна. Ингэж ярих нь хэтрүүлэг сүржигнэл ч биш болоод ирлээ. Яг энэ үед бид харийн гүрэнд амархан чихдүүлэх ганц удирдагч дагавал Халимаг, Тува, Өмнөд Монгол шиг буруу эргүүлэгт татагдан орж баларцгаана. Олуулаа шийдэх, олуулаа хэлэлцэх нь Монголыг түүхийн нугачаанд бүрэн шахуу өнөөг хүртэл чирж ирсэн гол шалтгаан нь байсан байдаг юм.

Иймээс Үндсэн Хуулиа одоо бүрэн шинэчилж Парламентын БНУ болж байгаагаа ил тод хуульчилъя. Ерөнхийлөгчийг Английн Хатан Хаан, Японы Эзэн Хаан шиг эв нэгдлийн билэгдэл, үндэсний үнэт эрдэнэс шиг хэмжээнд нь ёслолын фигур болгон үлдээе. Төрийн эрх мэдлээ Парламентдаа хувааж саармагжуулалгүйгээр бүрэн атгуулъя. Ингэвэл илүү дэмий эрх мэдлээсээ салсан ерөнхийлөгчид ч улам таатаай байх болно. Түүгээр дамжуулан улс орны маань дотоод хэрэгт оролцох гэсэн гадны шахаа алга болж амар тайван амьдрал тэр хүнд ирнэ. Ерөнхий сайд маань улс орныхоо гадаад бодлогыг зангидан авч явдаг Их Британи, Японы ЕС шиг болж чадваржина. Үнэхээр буруу яриад эхэлбэл Парлиамент түүнийг дор нь солих ч боломж бий.  

Уг нь УИХ-д хүн цөөдөөгүй, харин хууль батлах шийдвэр гаргахад оролцдог мэдлэг боловсролтой хүн л цөөдөөд байна. Тийм эрдэмтэй чадварлаг хүмүүс олноор орж ирэх боломж 76 гишүүнтэй үед боломжгүй.  Иймээс дор хаяж 60 хүн шийдвэр гаргахад байлцууулахыг тулд хүссэн ч эс хүссэн ч 120 орчим гишүүн шаардлагатай болно. Нөгөөтэйгээгүүр Засгийн Газарт ард түмнээс мандат аваагүй тохиолдлын хий эргэсэн нөхдийг орууулахгүйн тулд ЗГ бүхэлдээ ард түмний мандаттай парламентын гишүүдээс бүрддэг болгох ёстой.  Парламентын засаглалтай улсад байдаг гол зарчим бол ЗГ гишүүн нь Парламентын гишүүн байх явдал юм. 

Манайх шиг жижиг улс бусад төстэй орнуудын туршлагыг шууд авчихъя л даа. Шинэ Зеланд гээд хөдөө аж ахуй, аялал жуулчлал давамгайлсан эдийн засагтай манайх шиг цөөн хүн амтай алсын улс бий. Тэр улс нэг танхимтай 120 гишүүнтэй парламэнттай бөгөөд үүний 71 нь тойргоос мажоритар зарчмаар, 49 нь проофрционал зарчмаар сонгогдон төрөө барьцгаадаг. ЗГ нь олон яамтай ч нэг сайд хэд хэдэн яам толгойлдог (манайд дэд бүтцийн салбарыг нэг сайд удирдаж бсан туршлага бий шиг) тул сайд гишүүдийн эзлэх хувийн жин парламентын шийдвэрт нөлөөлөх нөлөөлөл бага. 

Миний бодлоор нийслэл бүх Монголын төлөөлөл тул нийслэлд пропорциональ сонгууль явуулаад орон нутагт нутаг дэвсгэрийн төлөөлөл болгон мажоритар сонгууль хийвэл тохиромжтой харагдаад байдаг. Асар уудам нутагтай аймагт богино хугацаанд сонгуульдах нь бараг боломжгүй шүү дээ. Иймд хөдөөний тойргуудыг жижигрүүлж нэг аймагт 3-5 мандаттай олон жижиг тойрог үүсгэвэл сонгуулийн зардал мэдэгдэхүйц хямдарч олон намын төлөөлөл орж ирэх боломж  үүснэ. Дэлхийн байдал ээдрээтэй үед нэг нам дангаараа үнэмлэхүй олонхи байх нь тэр ялсан намынханд ч хүсмээр зүйл биш. Хэрэв буруудвал тэр нам Монголын түүхээс үүрд арчигдталаа жигшигдэх аюул бий. Иймд эрх мэдлийг аль болох жижиглэн тарааж олон өөр бодолтой иргэдийн оролцоог төрд оруулах нь чухал байна.

Үндсэн Хуулиа өөрчлөх тухай биш цоо шинэ Үндсэн Хууль батлах тухай нухацтай болдохгүй бол одооны Үндсэн Хууль маань бургилж байгаа дэлхийн давалгаанд Монголын хөлөг онгоцыг хөмрүүлчих илүү ачаа  тээсэн хэвээрээ байна шүү!

Үндсэн Хуулийг аль талаас нь яаж шинэчлэвэл зохимжтой тухай санааг үүний өмнөх Үндсэн Хуулийн Нууц нийтлэлээс дэлгэрүүлж уншаарай

ҮНДСЭН ХУУЛИЙН НУУЦ

Өнөөдөр шинэ Үндсэн Хуулийн 30 жилийн ой болж байна. Энэ хооронд энэ Үндсэн Хуулиасаа болсон хямрал манай төрд тасарсангүй. Гэхдээ Үндсэн Хууль баталсан олон депутат тийм муу Үндсэн Хууль баталчихсан юм уу гээд харахаар огт тийм биш байх юм. Тэд үнэхээр дэлхийн ардчилсан эрх зүйг бүрэн шүүрдэн шигшиж шигтгээ даймондуудаас нь олж авчирч чадсан байх юм. Харин манай хуулийн мэргэжилтнүүд Үндсэн Хуульд суулгаж өгсөн энэ далд санаа илэрхийлэлүүдийг буруугаар ойлгон буруугаар тайлбарлаж явсаар ихэнх хямралаа хүчээр өөрсдөө үүсгэсэн дүр зураг харагдаж байна. 

Хууль зүйн шинжлэх ухаанд implied law (implied right, implied duty) буюу шууд заагаагүй ч цаана нь байх утга санаа далд давхар агуулгаар илэрхийлэгдсэн хууль гэх ойлголт байдаг. Манай хуулийн шинжлэх ухаанд ч бас ийм зарчим байгаа байх гэж итгэж байна. Товчхондоо энэ агуулгаар илэрхийлэх зарчим нь хуульд үгчлэн бичигдээгүй санааг эрүүл оюун ухааны логикоор байгаа хуулийн цаад зорилго учир шалтгааныг ухан гаргах замаар нээж илрүүлэн үгээр бичигдсэн хуулийн адил хууль хэмээн мөрддөн хэрэглэх тийм зарчим юм. 

Жишээ нь миний хууль суралцсан Австрали улсын Үндсэн хуулийн эрх зүйлд implied right буюу агуулгаар далд илэрхийлсэн эрхүүдийн дотор үг хэлэх, хэвлэн нийтлэх эрх гээд байж байдаг. Үг хэлэх хэвлэн нийтлэх эрхийн тухай Үндсэн хуулийнх нь  хаана ч үгчлэн зааж дурьдаагүй боловч ийм эрхийг үндсэн хуулийн эрх гэж тэд үздэг юм билээ. Яагаад гэдэг нь их сонирхолтой. Тэдний үндсэн хуульд нь төрөө шууд сонгох эртэй гэсэн заалт бий. Ийм заалт манай үндсэн хуульд ч яг үг үсгээрээ байж байгаа. Иргэн хүн төрөө шууд сонгох заалт нь төрөө сонгохын тулд мэдээлэлтэй байх ёстой. Сонголтыг зөвхөн мэдээлэлтэй хүн хийдэг гэдэг эрүүлээр ухан ойлгож болохуйц зүйл рүү хөтөлдөг. Өөрөөр хэлбэл иргэд төрдөө сонгох гэж байгаа буюу сонгосон этгээдүүдийн тухай мэдээлэлтэй байх эрхтэй гэдэг санаа эндээс урган гарч байдаг. Ингээд энэ эрхийг implied right буюу бичигдээгүй ч далдуур агуулгаар илэрхийлэгдсэн хууль хэмээн хүлээн зөвшөөрч даган мөрддөг байна. Өөрөөр хэлбэл хэвлэлийн эрх чөлөө, үг хэлэх эрх чөлөөний цаад суурь нь төрөө чөлөөтэй шууд сонгох эрх юм. Хэвлэлийн эрх чөлөөнд халдана гэдэг нь төрөө байгуулах эрхэнд халдсан төрийн эсрэг гэмт үйлдэл гэсэн үг. Нэгэнт Үндсэн хуульд энэ эрх орсон л бол үүнийг өөр ямар ч хууль буюу шийдвэрээр цуцлах, хүчингүй болгох, хэрэгсэхгүй байх ёсгүй гэдэг зарчим тэнд бий.

Монгол Улсын Үндсэн Хуульд энэ мэт үгээр заагаагүй ч далд санаагаар илэрхийлсэн хэд хэдэн зүйл байгааг та нартай хуваалцаж үндсэн хуулийн хямралт байдлаас эвтэйхэн зайлсхийх боломж нөөцүүд байгааг би анзаарснаа хэлэх гэсэн юм. 

1. Үндсэн хуульд Засгийн газрын гишүүн УИХ гишүүн байж болохыг хуульчилсан тухайд 

Энэ асуудал бол шинэ үндсэн хуулийн анхны хямрал буюу иргэн Ламжавын өдөөсөн хямралын гол маргаан нь байсан юм. Парламентын тогтолцоотой бусад бүх улсад Засгийн газрын гишүүд нь заавал ч үгүй парламентын гишүүн байх зарчимтай. Гол санаа нь төрийн эрхийг ард түмнээс мандат аваагүй хэн ч барилцах ёсгүй гэдэг зарчим юм. Гэтэл иргэн Ламжав гэдэг хүн Монголын төрд ерөнхийлөгчийн засаглалтай улсын засгийн газрын зарчмыг тулгаж үүнийг нь хуйвалдааны орчинд Цэц хүлээн авснаар төрийн анхны хямрал үүссэн байдаг. Гэтэл тухайн үеийн хүчинтэй байсан үндсэн хуульд Монголчууд төрийн эрхээ төлөөлөлийнхөө байгууллагаар дамжуулан барина гээд цагаан дээр хараар заачихсан байсан билээ. 

Цэц тухайн үед ийн шийдсэнээр засгийн эрхийг сонгуулийн аргаар авахад ямар ч оролцоо нэмэр болоогүй, хэн нэгэн том улс төрч, хэн нэгэн фракцын толгойлогчдын хармааны хүмүүст төрийн эрх барилцах боломж олгочихсон. 

Сайд хүн төрийн эрх барилцдаг барилцдаггүй тухай маргаан хийхгүй байсан нь дээр биз. Тэд бол салбарууд дахь төрийн бодлогыг тодорхойлж, хэрэгжүүлдэгчид учир төрийн эрх баригчид мөн. 

Тухайн үед байсан УИХ гишүүн ажил үүрэгт нь хамаарахгүй өөр ажил албан тушаал хавсарч болохгүй гэсэн заалтыг ҮХЦ ойлгоогүй буюу ойлгохыг хүсээгүйгээс хямрал үүссэн.  Яг үнэндээ бол УИХ гишүүн нь төрийн эрхийг Үндсэн хуульд заасан тайван замаар сонгуулийн аргаар авч барих ёстой субъект нь юм. Харин төр барилцахад хамаагүй ажлууд буюу спортын холбооны тэргүүн гэх зэргийн ажлыг хийж болохгүй гэсэн санаа л тэнд бий. 

Өөрөөр хэлбэл тэр 500 гаруй депутат төрийн дээд удирдлагад ард түмний мандатгүй хэн ч орж болохгүйг бичээд үлдээчихсэн байсан. 

Иймээс УИХ гишүүн ЗГ гишүүн байж болох эсэх асуудал бол Үндсэн Хуульд эхнээсээ л нэг мөр болно, тэр ч байтугай тийм байх ёстой гээд шийдчихсэн асуудал байсан бөгөөд УИХ гишүүн байж болох сайдын тоо ч хязгаартай байх ёсгүй гэсэн implied санаад энд суусан байдаг. Харин хэт олон яамдыг нэг нэгээрээ толгойлсон хэт олон гишүүн сайд бий болно гэдэг болгоомжлолыг мөн л парламентын засаглалтай улсуудыг жишгээр шийдэж болох ювм шиг санагддаг.  Англи, Австрали, Шинэ Зеланд гээд олон оронд нэг сайд хэд хэдэн салбарыг хариуцан ажиллаж болдог. Ийм жишээ 1992-2004 онуудад манайд ч байсан. Дэд бүтцийн бүх салбарыг нэг сайд удирдаад цахилгаан эрчим хүчний асуудал, мянганы зам, агаарын навигац нисэх буудлын өргөтгөл шинэчлэл, хот байгуулалт, дулаан хангамж гээд бодлогоор нь зангидаад мэргэжлийн хүмүүст итгэл хүлээлгээд явдаг байсан түүх бий. Тийм гишүүн сайдуудын нэг нь С.Зориг агсан байлаа. Энэ уламжлалаа сэргээж нэг гишүүн сайд дор хаяж 2 яам толгойлж мэргэжлийн дэд сайд, мэргэжлийн төрийн албаныханд ажлаа өөрсдөө хийх орон зай гаргавал энэ улсад бүүр ч тустай. 

2. Сонгуулийн холимог тогтолцоог Үндсэн Хуульд хуульчилсан тухайд

Монгол Улсын шинэ Үндсэн Хуульд анхнаас нь л холимог тогтолцоог хуульчилсан байдаг боловч хэрэгжүүлсэн эхний өдрөөсөө л үүнийг биелүүлээгүй явж ирснээр төрийн хямрал нүүрлэж, улс төрийн хүчний савалгаа эрүүл бус харьцаанд хүртэл удаа дараа давтагдаж ирсэн байдаг. Монгол улс эрүүл харьцаатай парламенттай үедээ, цөөнхийн үг хүчтэй сонсогддог, шийдвэрт нөлөөлдөг байх үедээ л хөгжлийн түүхэн алхамуудаа хийж чадсан байдаг юм. 

Үндсэн Хуульд УИХ-н сонгуулийн холимог тогтолцоотой байна гэж үгчлэн бичээгүй ч хэд хэдэн заалтаар заавал холимог байх тухай impliedly буюу далд санааг агуулан хуульчилсан байдаг юм байна. 

25 нас хүрсэн Монгол Улсын иргэн УИХ-д сонгогдож болох заалт, мөн УИХ-д хамгийн олон суудалтай намаас Ерөнхий Сайдыг томилох, мөн УИХ-д суудалтай нам Ерөнхийлөгчид нэр дэвшүүлэх заалтууд нь яг чухамдаа УИХ сонгуулийн холимог тогтолцоог далд санаагаар хуульчилсан заалтууд юм. 

Иргэд 25 нас хүрмэгцээ сонгогдох эрхтэй байх нь сонгуулийн мажоритар тогтолцооны хувилбар заавал байх ёстойг, өөрөөр хэлбэл аль нэг нам эвсэлд нийлээгүй хэн ч сонгуульд нэр дэвшиж сонгогдох механизм заавал байх ёстой хуульчилсан заалт бол энэ билээ.  Нөгөөтэйгүүр хэрэв 76 тойрогт 76 бие даагч ялчихвал юу болох вэ гэдэг асуудал онолын хувьд нээлттэй үлдчихнэ. Ялангуяа улс төрийн намуудын нэр хүнд асар ихээр унаж байгаа өнөө үед энэ бол онолын байтугай практик боломжтой төрийн хямрал дуудах аюул юм. Хэрэв ийм зүйл болвол Ерөнхий сайд, Ерөнхийлөгчид нэр дэвшүүлэх субъектгүй болж Монгол төр бүрэн дампуурна. Үндсэн Хуулийн маань авторууд дээрхи заалтуудаар нам гэгч субъект нь УИХ-д заавал орж чаддаг механизмтай байх ёстой гэж далд санааг шингээн хуульчилсан байна. Нам баталгаатай парламентдаа ордог ганц л арга бий нь процорционал тогтолцоо юм. Өөрөөр хэлбэл намын төлөөлөлийг УИХ-д баталгаатай оруулж өгдөг пропорционал тогтолцоог бас аль 1992 онд хуульчилчихсан байдаг юм байна. 

Холимог тогтолцооны хууль нь Үндсэн Хуульд нэгэнт байгаа түл Сонгуулийн Хуулиа түүнд нийцүүлэх л үлдсэн байна. 

ҮХЦ олон удаа мажоритар тогтолцоог дэмжин шийдвэр гаргахдаа иргэдийн шууд сонгох эрхийг дурьдан шийдвэр гаргасан байдаг. Гэтэл ардчилсан улс орнуудын үндсэн хуулийн эрх зүйд шууд сонгоно гэдэг нь сонгуулийн хуудсан дээр өөрийн сонголтоо тэмдэглэхдээ завсрын этгээд ашиглахгүй байх тухай л ойлголт байдаг. Мажоритар, процорционал аль ч сонголтын үед шууд сонгох энэ зарчим хөндөгдөхгүй. 

Тэгээд ч УИХ гишүүн нь бүх ард түмний төлөөлөл байна гэдэг заалт байгаа нь процорционал тогтолцооны элемент заавал байх ёстойг харуулаад байгаа юм.  

Иймээс сонгуулийн тогтолцоогоо Үндсэн Хуульдаа буцаан нийцүүлэх ёстой гэж болдож байна. 

3. Үндсэн Хуульд хибрид эрх зүйн тогтолцоог хуульчилсан тухайд. 

Үндсэн Хуульд ийм хоёр заалт бий. Шүүх нь хууль дагана, мөн Хууль шүүхийн өмнө бүгд тэгш эрхтэй гэж.

Шүүх хуулийн дагана гэдгийг манайхан зөвхөн УИХ-н баталсан эрх зүйн актуудын хүрээнд явцуурч ойлгох нь бий. Гэтэл өргөн утгаар нь авч үзвэл хууль гэдэг нь замын гэрлэн дохионоос өгсүүлээд шүүхийн өөрийнх нь гаргасан заавал биелэх шинж чанартай шийдвэрүүд хүртэл бүх эрх зүйн акт багтаж байдаг. Өөрөөр хэлбэл шүүх өөрийн шийдвэрийг ч бас хууль хэмээн дагах ёстой. 

Шүүх хуулийн өмнө бүгд тэгш эрхтэй байх заалт бол маш хүчирхэг заалт юм. Энэ заалт нь шууд утгаараа шүүхийн аливаа шийвэрт өмнөх буюу дээд шатны шүүхийн ижил буюу төсөөтэй шийдвэрүүдийг дагана гэсэн л санаа юм. Өөрөөр хэлбэл эх газрын эрх зүйтэй (civil law буюу military биш гэсэн санаа) хэрнээ түгээмэл эрх зүйн (common law) шүүхийн өмнөх шийдвэрээ дагадаг шинэ маягийн тогтолцоо буюу хибрид хэмээн нэрлэгддэг тогтолцоог далд агуулгаар хуульчилсан байх юм. 

Хэрэв Б. Чимид гуай олон удаа ярьдаг байсан сайн хууль гэж байгалийн хуулийг дагуулж хийсэн хуулийг хэлдэг гэсэн санаагаа Үндсэн Хуульд далдуур боловч тусгаж өгсөн бол шүүхийн шийдвэрт эрүүлээр тунгаагч буюу reasonable хүний гаргах байсан шийдвэрүүдийг хуульчлан хэрэглэх боломжтой болох байлаа. Герман зэрэг эх газрын эрх зүйтэй оронд энэ асуудлыг scholarly writings буюу хууль зүйн шинжлэх ухааны судалгааны үр дүнг шүүхийн шийдвэртээ дагадаг байдлаар зохицуулан оруулсан байдаг юм. 

Шударга ёс гэж хууль дүрэм бүх хүнд адилхан тэгш үйлчлэхийг л хэлдэг. Гэтэл шүүх нь өмнөх шийдвэрээ дагадаггүй тогтолцоонд шүүгдэгчийн хувь заяа шүүгчийн үзэмж, шүүгчид нөлөөлөгчийн атганд бүрэн шилждэг.  Эндээс хэлмэгдүүлэлт, хонгил үүсдэг. 

Тэхлээр УИХ Үндсэн Хуулийн энэ агуулагдсан далд зарчмыг ил болгож шүүх пресидент дагадаг тогтолцоо руу оруулах байдлаар Шүүхийн хуулийг шинэчлэх ёстой. Зөвхөн шүүх нь өмнөх жишгээ дагадаг болж байж л шүүхийн авилгал бүрэн устаж шударга ёс боломжтой болно. 

4. Орон нутгийн сонгуульд нам оролцохыг Үндсэн Хуулиар хориглосон тухай. 

Үндсэн хуульд намын оролцож болох засаглалын түвшинг УИХ, ЗГ гэж хоёргүйгээр шууд зааж өгсөн байдаг. Энэ нь намын бүлгийг хуульчилсан заалт, Ерөнхий сайдыг томилох заалтаар илэрхийлэгддэг. Өөр хаана ч намын тухай дурьдаагүй. Шүүх эрх мэдэлд ч , Орон нутгийн удирдлагын зарчим заасан бүлэгт ч намын тухай үг үсэг байхгүй байгаа нь нам тэнд байх ёсгүйг агуулгаар хэлсэн зүйл юм. Орон нутгийн удирдлагыг Үндсэн Хуульд хуульчлахдаа тухай нутаг дэвсгэрт байнга амьдран суудаг иргэдийн хурлын тухай дурьдсан байдаг. Өөрөөр хэлбэд Зайсангийн амнаас Толгойтыг удирдахгүй шүү нөхдөө гэжээ. Гэтэл үүнийг хөсөр нулиман иргэдийн хуралд намын бүлгүүд үүсгэн, намын томилгоогоор орон нутгийн удирдлагыг шийддэг болсоноос олон намын зүтгэлтэн аж ахуйн ажилд гаргасан алдааныхаа улмаас хоригдон шүүгдэхдээ тулаад байна. Иймд энэ алдаагаа орон нутгийн удирдлага, сонгуулийн зарчим дээрээ засаж намуудыг орон нутгийн удирдлагаас бүрэн тусгаарлаж Үндсэн Хуульдаа нийцүүлэх ёстой харагддаг. 

Үндсэн хуульд хийх косметик засварын хэрэгцээ.  

Үндсэн Хуулийн агуулагдсан санаануудыг бүрэн нээн илрүүллээ ч үнэхээр дутагдаж байгаа зарим зүйлийг нэмэх, өөрчлөх шаардлага байсаар байна гэж харж байна. Өөрөөр хэлбэр Үндсэн Хуульд далд агуулгаар илэрхийлээгүй ч үнэхээр нэмчихмээр засчихмаар хэд хэдэн ил заасан заалт байдаг. Тухайлбал Шүүхийн томилгоо, прокурорын статус, ҮХЦ-н шалгуур, УИХ гишүүдийн тоо, Дээд Шүүхийн гишүүдийн тоо зэрэг юм. 

1. Шүүхийн томилгоо 

Монголд Шүүхийг Ерөнхийлөгч томилоод, Ерөнхийлөгч буулгадаг байдлаар олон жил явжээ. Энэ нь яваандаа шүүхийг ерөнхийлөгчийн ташуур болох байдал руу хүргэсэн. Ерөнхийлөгчөөс өөр шүүхэд хэн ч хяналт тавихгүй. Энэ алдааг засахаар УИХ арга буюу шүүхийн ёс зүй, сахилгын хяналтын бүтэц бий болгосон ч тэр нь ажиллах эсэх нь бүрхэг байна. 

Эрх мэдлийн хуваарилалт (separation of power), харилцан хяналт тэнцлийн  (check and balance) зарчим Ерөнхийлөгчийн засаглалтай улсад ч, Парламентын засаглалтай улсад ч дараахь байдлаар ажилладаг. Шүүхийг гүйцэтгэх засаглалаас санал болгон Төрийн тэргүүн томиолдог. АНУ-д бол Ерөнхийлөгч санал болгосоныг Сенат зөвшөөрвөл шүүгчийг томилдог. Харин Парламентын системтэй орнуудад Ерөнхий сайд нь санал болгоод  Төрийн тэргүүн нь томилж ёсчилдог. Тийм төрийн тэргүүд зөвхөн ёсчлолын эрх мэдэл бий. Энд нэг асуудал үүсдэг. Ерөнхийлөгч гүйцэтгэх засаглалын тэргүүн мөн үү. Үндсэн Хуульд зааснаар түүнийг төрийн тэргүүн гэсэн байна. Тэхлээр түүний роль бол Австралийн хувьд Английн Хатан Хаан, түүний төлөөлөл амбан захирагчийн дүр юм. 

Шүүгчийг огцруулахдаа аль ч улсад нь парламент буюу ард түмний төлөөлөл хуралдаж огцруулдаг. Өөрөөр хэлбэл шүүхийг гүйцэтгэх засаглал томилж, хууль тогтоох засаглал огцруулдаг. Тэдний завсарт ямар ч ШЕЗ, Шүүхийн сахилгын хороо байхгүй. Байх ч шаардлагагүй.  Хууль мөрдүүлэгч Шүүхийн шүүх бол хууль тогтоогч Парламент өөрөө юм. Шүүхдээ барьцаалагдахгүй сөрсөн базаанд орохгүй байх тооны парламентын гишүүнтэй байх нь бас чухал. 

Харин шүүх нь гүйцэтгэх засаглалын хууль хэрхэн мөрдөж ажиллаж байгааг авч хэлэлцэн шийдэх эрхтэй байдаг. Гэхдээ үүнд ЗГ-н гаргасан улс төрийн шийдвэрүүд орохгүй. Хэрэв шүүх улс төрийн шийдвэрийг хэрэлцэн шийдээд зөв буруу болсон гэх шийдвэр гаргаад эхэлбэл бүх эрх мэдэл шүүхийн гарт орно. 

Шүүх хууль тогтоох засаглалыг Үндсэн Хуульд нийцэж байгаа талаар нь хянаж байдаг. Үүнийг олон оронд Дээд Шүүх нь хийдэг бол нэлээн хэдэн оронд Үндсэн хуулийн тусгай шүүх байгуулж хийдэг. Манайд бол ҮХЦ энэ шүүх нь юм.  

Миний хэлэх гэсэн санаа бол Шүүгчийн томилгооны болон импийч хийх сонгодог зарчмыг Үндсэн хууль зориуд тодотгон суулгаж өгөх ёстой гэж бодож байна. 

2. Прокурорын статус

Хувь этгээдийн эрх, ашиг сонирхлыг хувь этгээд хөндөн муу буруу зүйл хийхийг хууль зүйн шинжлэх ухаанд private wrong буюу хувь этгээдийн эсрэг хийж байгааа гэм хор гэж авч үздэг. Ийм асуудлыг хувийн эрх зүйн хүрээнд гэм хорын хохирол нөхөн төлбөрийн маргаанаар өөр өөрийн өмгөөлөгчдөөр дамжуулан шүүхдэж шийдвэрлээд цааш явдаг. Иргэний хэрэгт хэнийг ч шийтгэдэггүй, харин хохирсон талд учирсан хохирлыг хохироггчоос гаргуулдан барагдуулдаг зарчимтай. 

Харин хувь хүний болон хэн нэгний эсрэг хийсэн үйлдлийг нийгэм хүлээн зөвшөөрөхгүй, тэр үйлдэл нь нийгмийн тогтсон хэв заншилд таарахгүй байна гэж үзвэл үүнийг public wrong буюу гэмт хэрэг гэж үздэг ба ийм хэрэг хийсэн этгээдийг шийтгэдэг. Шийтгэлийн гол зорилго нь ийм хэрэг дахин гаргахгүй байхыг олон нийтэд анхааруулах байдаг юм. Эрүүгийн хэргийн шүүх хуралд шүүгдэгчийн өмгөөлөгчөөс гадна, олон нийтийн өмгөөлөгч оролцдог. Гэмт хэргийн хохирогч эрүүгийн хэрэгт гэрчийн үүрэгтэй л оролцох бөгөөд өөрт нь учирсан хохиролын нэхэмжлэлийг иргэний шүүхэд тусад нь гаргаж шийдүүлдэг. 

Хууль зүйн шинжлэх ухаанд заадгаар бол Прокурор нь ганцхан л үүрэгтэй.  Тэр нь эрүүгийн хэргийн шүүх хуралд олон нийтийн өмгөөлөгч хийх, нийгмийн тогтсон хэм хэмжээг хамгаалах байдаг. 

Америкт энэ албан тушаалтны Attorney General буюу Ерөнхий Өмгөөлөгч гэх ба түүний ажилтнууд шүүх хуралд тус муж улс буюу Attorney General-ыгаа төлөөлөн оролцдог. AG Hong Kong v Reid гэх алдартай авилгалын хэргийг та нар олж үзээрэй. 

Америкт Attorney General нь хууль зүйн яамыг нь толгойлдог бөгөөд Холбооны улсын зүгээс, эсвэл мужийн AG-үүд нь муж улсынхаа зүгээс шүүхэд нийтийн эрх ашгийн өмгөөлөн хамгаалахаар оролцдог. 

Парламентын засаглалтай Австралид жишээ нь Ерөнхий Прокурорыг нь DPP (Director of Public Prosecution) буюу нийтийн прокурорын газрын захирал гэж ярьдаг. Тэд шүүх хуралд төрийг төлөөлж орох ба ихэвчлэн хатан хааны өмнөөс, муж улсынхаа өмнөөс шүүгдэгчийн өмгөөлөгчтэй тулж шүүгчид өөрийн гаргаж тавьж буй хэргийн хувилбар үнэн гэж нотлохыг хичээдэг.   R v Secretary буюу R=Regina (төр) гэх зэргээр шүүгдэгч талуудын төрийн төлөөлөлийг тэмдэглэсэн хэргүүдээс харж болно. 

Монголын прокурор нь Шүүхийнхээ үргэлжлэл байдлаар үндсэн хуулийн нэг бүлэгт багтаж хуульчлагдсан байх юм. Энэ нь шүүхэд яг ижил статус эрхтэй оролцохшүүгдэгчийн өмгөөлөлийн талыг илдэт доошлуулсан заалт болсон байдаг. Үүнийг Үндсэн хуулиас авч органик хуулиар нь зөв зарчимд нь оруулж эрх тэгш харилцааг нь хуульчлах ёстой. Прокурор шүүхийн хажууд биш л бол хаана ч байх боломжтой юм.  Манайхаас бусад оронд прокурортоо шүүгдэгчийн өмгөөлөгчөөс илүү статус олгон хуульчилсан ардчилсан орон байхгүй байна.  Прокурор нь нийтийн нөөц ресурсыг ашиглан цуглуулсан баримтаа шүүх хуралдаан болохоос хангалттай хугацааны өмнө тэр нөөцийг бүрдүүлэхэд төлсөн татвараараа хувь нэмэр оруулсан шүүгдэгч талд гаргаж өгөх зарчим хүртэл байдаг. Гэхдээ үүнийг үндсэн хуулийн хүрээнд ярих ёсгүй юм. 

3. Үндсэн Хуулийн Цэцийн гишүүнийг томилох шалгуур.

Үндсэн хуулийн цэцийн гишүүн хууль зүйн боловсролтой, эсвэл улс төрийн өндөр мэргэшилтэй байна гэсэн заалт манай үндсэн хуульд бий. Эрх зүйн боловсролгүй этгээдүүд ҮХЦ-д шургалж хуулийн шинжлэх ухаанаас гажуудсан шийдвэрүүд олон жил гарган төрийн хямралд хөтөлж байсан гол шалтгаан энд бий. ҮХЦ бол шүүхийн зүгээс парламентад тавих харилцан хяналт тэнцвэрийн механизмыг хэрэгжүүдэг байгууллага болохыг би дээр хэлсэн. Нэгэнт шүүхийн энэ үндсэн үүргийн биелүүлдэг байгуулага тул энэ бүтцийг хууль зүйн боловсролтой хүмүүсээр бүрдүүлэх нь зөв гэж үзэж Үндсэн Хуулийн яг энэ заалтыг засварлах ёстой гэж харж байна. ҮХЦ зөвхөн хууль зүйн боловсролтой хүмүүсийн орчин байх ёстой. 

Хэрэв УИХ ингэж шийдвэл үүнийг ҮХЦ эсэргүүцэх эрхгүй. ҮХЦ өөрөө Үндсэн Хууль тогтоогч нь хуулиараа биш тул Үндсэн хууульд цэцийн талаар оруулсан, ер нь Үндсэн хуульд оруулсан аливаа нэмэлт өөрчлөлтийг Үндсэн хуульд нийцсэн эсэх талаар авч хэлэцэх эрхгүй бөгөөд энэ эрх зөвхөн УИХ-д хадгалагддаг эрх юм.   

4. УИХ-н гишүүдийн тоо

Манайхтай яг ойролцоо парламентын нэг танхимтай, хөдөө аж ахуй, аялал жуулчлал ихээр хөгжүүлсэн цөөхөн хүн амтай Шинэ Зеланд гэж улс бий. Тэр улс 2 сая орчим иргэнтэй байхдаа 120 гишүүнтэй парламенттай байх үүнээс 71 нь тойргоос буюу мажоритар системээр, 49 нь намын жагсаалтаар буюу процорционалаар сонгогдох хуультай болсон байна. Одоо энэ улсын хүн ам 5 сая гараад явж байна. 

Монголын хувьд яг үүнийг хуулаад Үндсэн хуульдаа суулгачихвал гишүүн сайд гэсэн хэрүүл дахин гарахгүй ба хамгийн гол нь гадны нөлөө төрийн шийдвэрт огцом орох эрсдэл буурч, шүүх болон гүйцэтгэх засаглалд тавих парламентын хяналт сайжрах боломжтой юм. 

5. Дээд Шүүхийн Гишүүдийн тоо. 

УДШ өнөөдөр хэлмэгдүүлэлтийн хонгил болтлоо ялзарч авилгалжжээ. Ардчилсан улс орнуудад Дээд Шүүхийн Justice бол ёс зүйн үлгэж жишээ, хууль зүйн шинжлэх ухааны дээр ноён оргилууд, олон олон хуульчдын legal hero байдгийг би нүдээрээ харсан. Австралийн дээд шүүхийн Justice асан Michael Kirby Бонд их сургуульд 2016 онд зочилсон уулзалтаас би дээд шүүхийн гишүүн ямар сүпер хүн байдгийг нүдээрээ харсан юм. 

Дээр өгүүлсэн шүүхийн пресидент тогтоодог гол шүүх нь Дээд Шүүх байдаг.  Дээд Шүүх зөвхөн шинэ пресидент тогтоох хэрэг буюу novel case л авч шийддэг. Нэгэнт пресидент нь тогтсон хэргээр дээд шүүхэд хандвал Дээд Шүүхэд түвэг удлаа гээд шийтгэх нь бий. 

Монголын хувьд шүүх нь шүүхийн пресидентийг мөрдөх зарчимгүй тул бараг бүх хэрэгт (эрүү, иргэн захиргаа хамаарахгүй) шинэ хэрэг буюу novel case гэдэг статус автоматаар үүсчихдэг. Иймээс манай дээд шүүх танхимын бүтцэд шилжиж маш олуулаа болж авсан. Хэрэв хибрид тогтолцоонд шилжиж шүүхийн пресидент хэрэглээд эхэлбэл Дээд Шүүхэд ийм олон шүүгчийн хэрэгцээгүй болно. АНУ-д 9, Австралид 7 Justice байдаг. Манайд 7-9 байхад л хангалтай юм. Үүнийг Үндсэн хуулийн хүрээнд шийдээд өгчих хэрэгтэй санагдсан. 

Ерөнхийдөө бол Үндсэн Хуулийн ойн өдөр хэлмээр санагдаж байгаа зүйл энэ хэд л байна. Та бүхэн тунгаан болгооно уу. 

Жавхлан юмдаа сда гэж

Сүүлийн 10 хоног нийт монголчуудынхаа адилаар гэртээ нам сууж ард иргэдээ аюулт тахлаас хамгаалалцаж байна. Өнгөрсөн 10 сар дотроо алдаагүй улсад маань нөгөөх чинь орж ирээд тарчихлаа. Одоо нэгэнт эхэлсэн тул бужигнаж будилсаар нэг юм ард нь гарцгаах л байлгүй. Өөр арга ч угаасаа байхгүй. Төр засгийн хэлснийг дагаад явж байхад сураг нь их ойрхон гараад байгаа аль нэг вакцинтай золгочих байх гэсэн найдлага байгаа тул бас ч гэж хүмүүсийн дотор уужим байх шиг. Гэхдээ л бодох юм бас байнаа байна. 

 

Миний хувьд 90-д оны олон онгоцны ослын гэрч байж, ойрын танил найз нөхдөө ч алдаж байсан агаарын тээвэрчийн хувьд яг болж буй гамшиг гэхээсээ тэр гамшгийн шалтгаан нь юу байв гэдгийг өнгийж харахгээд байдаг нэг тийм зуршил байдаг юм. Өөрөөр хэлбэл тийм гамшигийг яг ижил шалтгаанаар дахин давтагдах нүх сүвийг олж таглах ёстой гэсэн итгэл үнэмшил нисэхийн бидэнд байдаг. Ингэхгүй бол тэр гамшиг давтагдана, давтагдвал бид дахин дахин эмгэнэлт зам руу хальтарцгаана.  Бид алдаагаа олж хармагцаа хууль дүрэм журмандаа яаралтай шинэчлэл хийж сурсан. Иймдээ ч олон жилийн ослын буухиагаа зогсоож чадаж байлаа. 

 

Энэ өдрүүдэд надтай адил гэртээ гиеүрэн бодолд автан суугаа олон хүн байгаа гэж бодож байна. Тэд ч бас яагаад ингээд дотроо алдчихав аа пяхлу гэж, ёстой жавхлан юмдаа сда хэмээн гэж бодож л байгаа байх. Өөртөө юу бодогдож байгаагаа жаахан хуваалцъя. 

 

2020 оны 1-р сар. Оны заагт ираны генералыг тонилгосон мэдээ, дэлхий дайны ирмэгт очсон мэт тэр үеийн дуулианыг ч дарсан нэгэн аймшигт цуу шуугиан дэлхийгээр тарсныг та бүхэн санаж байгаа байх. Энэ бол хятадын Ухань хотоос алдагдсан байж болох үл мэдэгдэх онц аюултай ханиадны тухай мэдээ байлаа. Хятад улс энэ мэдээг дарж, мэдээлэгчдийг нь хавчин хорьж байснаас хүмүүст сэрэмжлэх боломж олгоогүй байсаар их аялалын сар болох цагаан сартайгаа золгосон байдаг. Ингээд Уханиас дэлхий даяар халдвар тээсэн байж болох 5 сая хүн тарж эхэлсэн. Нэгдүгээр сарын 27нд байдал бишдэснийг ойлгосон манай ЗГ, Ерөнхийлөгч түргэн авч өмнөд хилээ тас түгжиж авснаар халдвар өмнөөс Монголд орж ирэх явдал таслан зогсоогдсон байдаг. Үүнд сошл медиа нэн чухал үүрэг гүйцэтгэснийг тэмдэглэх хэрэгтэй. Чухам жиргээчид, фэйсбуукчид ирж буй аюулын талаар дуу хоолойгоо өргөж төр засгаас арга хэмжээ авахыг шаардсанаар бусад улс орнуудаас хамгийн түрүүнд өрсөн хөдөлж хаалгаа түгжиж авсан билээ. 

Гэвч эхнээсээ л алдаа хийсэн. Бусад оронд тархалт ширүүсээгүй, халдвар авч эхлээгүй үед хаалгаа хаачихаад тэнд байгаа халдвар аваагүй байсан монгол иргэдээ гэртээ оруулахгүй гадаа үлдээчихсэн. Бусад улс бол гадны хүнийг биш зөвхөн өөрийн иргэдийг оруулах горим зарласнаараа олон иргэдийнхээ амь насыг аварч чадсан байдаг юм. Гадаа үлдсэн иргэд маань тэсэн тэссээр эхэндээ халдваргүй ирж байсан ч алсдаа бөөн бөөнөөрөө халдвартай ирцгээх болсон. 

Гуравдугаар сараас эхлээд Италид олноор ажилладаг хятадуудаас тарж, дараа нь бүх дэлхийг бүрхсээр ковид ширүүссэн. Манай төр засаг энэ үеээс тусгай нислэгүүд зохион байгуулан иргэдээ татаж эхэлсэн. Эхний нислэгүүдэд очерь дайран хүч түрэн суусан иргэдийн дунд цөөнгүй нь 1-2 сард Монголоос зугатан халдвар тараагүй байсан хөгжингүй орныг гэр бүлээрээ бараадан бүгсэн хөрөнгөлөг иргэд маань байсан. Тэд нааш цааш ингэж холхиогүй бол тэнд үлдсэн олон хүн эрүүл ирэх боломж гарах л байсан байх. Уг нь 2-р сард халдвар аваагүй орнуудаас иргэдээ олноор нь татах боломж байсан ч манай төр засаг хэт алгуурласан. Үүнийгээ тусгаарлах буудлын хүрэлцээ, эмнэлэгийн бэлэн байдал гэх мэт олон шалтаг хэлж аргалсан бөгөөд ирж буй сонгуулийн наана дотроо алдаж оноо алдахгүй гэсэн ганц л зорилготой байсан нь мэдрэгддэг. Гэхдээ аз дайрахад эхний нислэгүүдээс гарын хуруунд багтах цөөн тооны халдвар тээгч ирж байсан ч харамсалтай нь татан авалтын ажлыг дэндүү удаан зохион байгуулснаас халдвар тээн ирэгчийн тоо удалгүй өссөн. Үүний нэг шалтгаан нь шинжлэх ухааны үндэслэл муутай 21 хоногийн хашилт юм. Халдвар авснаас хойш 5-7 хоног нууц байдалд инкубац орчинд байж байгаа шинж тэмдэг илэрдэг бөгөөд 10-14 хоногийн дараа бусдад халдвар тараахгүй болдог вирус байсныг манайхан одоо ч мэдээгүй явна. Магадгүй энэ талын мэргэжилтнүүд нь бүгд хамгаалалтын хувцасны цаана өвчинтэй үзэж тарж байх араар дэлхийд гарч буй шинжлэх ухааны мэдээ мэдээлэлийг судлан шийдвэр гаргалтандаа цаг тухайд нь тохируулга хийх хүн хүч, эрдэм мэдлэг дутсан байх гэж бодогдож байна.

 

Ингээд 6-р сард хорио бүрэн цуцлагдсан шахуу зүйл болж сонгууль эхлэн хүмүүс энд тэндгүй тас тэврэлдэж эхэлсэн. Өмнөд хилээ хаасан тул хойд зүгээс хүнс өргөн хэрэглээний барааны татан авалт ихэссэн. Биднийг сонгуульдаж байх зуур хойд хөрш болох ОХУ-д ковид нөхөр хяналтаас гарсан. Тэд өмнөд хөршийн нэгэн адил халдвар болон эндэгдлийн тоогоо хичнээн дараад ч илт мэдэгдэхээр болж ирсэн. Хойноос орж ирж буй тээврийн жолооч нараас халдвар илрэх нь ердийн статистик болтлоо жигдэрсэн. 

 

Ингээд хичээлийн шинэ жил эхэлж, залгаад орон нутгийн сонгууль гараанаас гарсан. Эрх баригчид маань хорио цээрийн дэглэмиййг 9 сарын 15-с эрс сулруулсан. Гэвч умард хилээр орж ирэх халдвартай жолоочийн тоо буураагүй. 

 

9-р сард гадаадад удаан хашигдсан оюутнууд бас ирсэн. Тэднийг Энхсаран сувилалд хаших үед оюутнууд цөөн цөөнөөр орох, бусадтайгаа холилдохгүй байх, интернэт, халуус ус шаардаж эсэргүүцэл илэрхийлсэн. Хүлээгдэж буй сонгуульд сөрөгөөр нөлөөлөхгүйн тулд төр засаг тэр хүсэлт гаргагчдыг дор нь нам дарсан. Тусгай хүчнийхэн бүслэн зогссон.  Нэгнээсээ халдвал улс эмчилчихнэ гэж оюутнуудыг зандарсан. Ингээд шахан оруулсан. Энэ бол дотроосоо алдах аюулын харанга дэгдэж байсан хүнээ хавчин дарсан Хятадын ЗГ-н алдааг давтсан хэрэг байсныг бид өнөөдөр л дөнгөж ойлгоод нийтээрээ гаслаж сууна. 

 

Нэгэнт өмнөд хил хаалттай тул умард хилээр хүнсний бизнесийн идэвх нэмэгдсэн. Авто тээвэрт хяналт тавиад байсан ч төмөр замын шугамаа бараг анзаараагүй. Ачаатай вагон хүлээлцдэг горим нь шууд контактуудыг байлгасаар л байсан. Ингээд орон нутгийн сонгуулийн дараагаас төмөр замын шугам дагаж ковид орж ирсэн нь өнөөдөр бараг ил болчихлоо. Тэд Сэлэнгийн иргэдэд халдааж, төмөр замын өртөө дамжин ажилчид дунд нь тарж байсан нь ил боллоо.

 

Энхсаран сувилалд бүүр ч эмгэнэлтэй бүдүүлэг алдаа гарган дотооддоо алдаж орхив. ОХУ руу тээвэр хийж байгаад ирсэн эрүүл жолоочийг сувилалаас гарахаас нь 2 хоногийн өмнө халдвартай иргэн буюу Сөүлээс ирсэн зорчигч өрөөнд нь оруулж орхив. Жолоочийн гурав дахь шинжилгээг 19 дэх хоногт нь хийсэн байсан тул гарахаас нь өмнө дахин хийсэнгүй. Гэтэл жолоочтой нэг өрөөнд хамт 2 хоносон хүнээс 4 дэх хоногт нь вирус илрэв. Түргэн авч жолоочийг олж шинжилтэл бас халдвар авчихсан байсан байна. Ингээд өнгөрсөн өдрүүдийн эмгэнэлт драмыг орон даяар харлаа. 

 

Халдвар авах, бөөнөөр халдах ч дүүрч. Энэ бол хэлж ирдэггүй хийсч ирдэг зовлон. 

Гэвч хэлсээр байтал хэт назгайрсан төр засагтай байсан байдаг маань л жинхэнэ эмгэнэл болохыг бид харж авлаа. Ковид харанга дэлдээд бүтэн 10 сар болсон байдаг. Төр засаг маань дотроо алдвал яах вэ гэсэн бэлэн журам төлөвлөгөө алга байсан нь энэ өдрүүдэд ил харагдав. Зүгээр л оруулахгүй гүрийж байж байгаад вакцинтай залгана гэсэн ганцхан тооцоо хийж байсан нь ил болчихлоо. Онцгой нөхцлийн шийдлээ бэлдэлгүй 10 сар сонгуульдаж назгайрсан тэд өнөөдөр нэг л их хуралдсан хүмүүс болчихлоо. Түс тас бөгөөд оновчтой шийдвэр гаргадаг дарга тэгсэн атлаа алга. Бүх зүйлийг дундаа хийж хамтын шийдвэрт шидэж өөрөө арьсаа авч гарах гэсэн уралдаан дээгүүр яваад байх шиг. Уг нь энэ хугацаанд бүх журам төлөвлөгөөгөө нарийн тооцоолж боловсруулаад асуудал үүслээ л бол тэр планаа сэйфнээсээ гаргаад мөрдөөд ажиллах байх гэсэн хүлээлт ард түмэнд байлаа. Гэвч энгийн шийдвэрүүдээ хүртэл эрүүл логикоос хол зөрүүтэй гаргаад эхэллээ. Дарга нар онлайн хуралдаж, ард түмэн автобусанд чихэлдлээ. Үхсэн баасных нь карантийн болж орхив. Хаа сайгүй л цэргийн сүрээр үл үзэгдэх вирустай байлдах нь ээ байлдах нь. Нэг л их хээрийн хувцастай дайчид. 

 

УОК-н дарга үүссэн асуудлаа дарж байгаад дараа нь аажуу уужуу хариуцлага ярина гэж мэдэгдэв. Асуудал үүсгэсэн улс нь харин үүнийгээ дарж чадах уу гэдэг асуулт урган гарч ард түмнийг түгшээж байна. Эртхэн төрд шигдсэн намчидаа цөөн цөөнөөр нь ч хамаагүй явуулж онц нөхцөлд ажиллах хүчээ, хамгийн гол нь ухаанаа сэлгэх хэрэгтэй юм биш байгаа? Вакцин бидэнд иртэл дор хаяж хагас жилийн зай байна. Ирэх 4 сар хүртэл энэ улс үндэстэн энэ төр авсан үл мэдэхүүдийн доор зовох шинжтэй болоод явчихлаа. Дээрээ мунхаг удирдлагатайгаас үүссэн зовлон, хамаг ачаалал нь нойр хоолгүй ажиллаж буй эмч, сувилагч, лаборант нарт ирж байна. Дараагийн ачаалал цагдаа хүчнийхэнд очиж байх шиг. Ард түмэнд ирж буй ачаалал ч бага биш байна. Ялангуяа ийм цагт өөр өвчнөөр өвдөж зовсон хүмүүст хамгийн хүндээр тусч байна. Тэд бүх нийтийг өвдүүлэхгүйн тулд өөрийн амийг гаргуунд нь хаяахаас өөр аргагүй байдалд хүргэсэн тийм хүнлэг бус шийдлийг дарга нар тулгаж байнаа. Цалингаа тавих гэж толгойгоо базалсан бизнесийнхэн, хоногийн хоолгүй болчих шахсан хичнээн хүн төр засгаа ядаж зөв шийдвэр гаргаж сураасай хэмээн залбирч сууна. Буруу алдаатай шийдэл бүр сайн цагийг хойшлуулна гэдгийг тэд зөнгөөрөө мэдэж байгаа. 

 

Бүх зүйлийг намчирхан харж, сонгуулиар хэмжиж, бүх суудлыг голохгүй эзлэн суучихаад яг асуудал тулгарахад ингэж мунхаглаж болохгүй шүү намчидаа. Та нар сайн дураараа мэддэг чаддаг мэргэжлийн хүмүүст нь зай болоод зөв шийдвэр гаргах орон зай гаргаад өгвөл шоолж баалахгүй байхаа амлаж байна. Харин ч эх орондоо их тус хүргэлээ гэж магтаж байх болно. 

 

Надад ийм л юм бодогдож байх юм. Ийм бүтэлгүй төр засагтай байгаа маань жавхлан юмдаа гээд сууж байх уу. Одоохондоо үгээ хориулаагүй байгаа дээрээ хэлэх юмаа хэлж л баймаар санагдлаа. 

Яг үнэндээ намчин дарга нар маань өөрсдөө мэдэхгүй, өрөөлийн туршлагыг судалж ойлгохгүй дээрээ мэддэг монгол хүнээрээ заалгахаас ичиж нэрэлхээд хар муйхраар зүтгэн биднийгээ баллаад байна даа. Барилдах бөхөө бүтэн жил судалж байгаад баараггүй давдаг аваргууд маань энэ тулаанд жулдаж байна шүү. Тэдэнд бүтэн арван сар барилдаж ковидоо судлах цаг байлаа. Даанч сонгууль мөнгөнөөс өөр юм бодсонгүй бололтой.

 

Жич: Тус бичлэгээр энэ өдрүүдэд аюулт тахалтай үзэлцэж яваа олон эмч, сувилагч, лаборант, цагдаа, жолооч, онцгой байдлын ажилтан, төрийн албан хаагчид, хүнсний хангагчид, эмийн санчид, дэд бүтцийн тэргүүн шугамд байгаа бусад жирийн хүний хичээл зүтгэлийг үгүйсгэх зорилго агуулаагүй болно. Энэ бол зөвхөн миний бодол бөгөөд бодлоо гэж хуулийн хариуцлага хүлээлгэх боломжгүйг үүнийг уншаад эгдүүцэх тэр эрхэмүүдэд дуулгах нь зүйтэй гэж бодлоо.  

  

ДАРГА ТОЛГОЙН ПАНТААЗ

Ардчилалын эхний жилүүдийн наадмын морьдын уралдааныг Яармагийн дэнж дээр барьдаг байсан юм. Айдасын даваа уруудаад Алдар толгой ороогоод гарч ирсэн морьдоос Дарга толгой хаяагаар гарч өнгөрсөн дараалалаараа барианд ордог нь бараг жам байж билээ. Дарга Толгой гэдэг нь уралдааны морьд Яармаг руу эргэхийн өмнөхөн байх Нисэхийн дэнжийн зүүн доор байдаг тэрхэн товцогууд юм. Тэр товцог руу Төв аймгийн замаас салаалсан засмал зам саяхан болтол байсан билээ. Түүн дээр дарга нар, телевиз хэвлэлийн дуран байрлаж тоосон дундаас тодрон гарч ирэх морьдыг шинжин суудаг байж билээ. Бид наадмын завсраар тэнд нөхдийн хамт очиж мөн ч олон бөглөө мулталсан даа. 

Би залуу цагийн дурсамжаа сэргээн тэр толгой дээрээс өнөөгийн уралдааныг шинжин харахыг хүслээ. Энэ бол санал асуулгаар тогтоодог хуулиар хориглосон прогноз биш бөгөөд иргэн би үзэл бодлоо илэрхийлэх эрх чөлөөгөө эдлэн чөлөөтэй илэрхийлсэн тэмдэглэл билээ. Хэрэв миний доор бичсэн зүйлс хэн нэгэнд нь таалагдахгүй байвал Бат инженер ингэж буруу бодсон байна гээд яваад заргалдаарай. Бодлынхоо төлөө бурууддаг нийгмээ бид 30 жилийн өмнө халсан байгааг бас сануулъя.    

За ингээд миний хувийн бодлоор бол дараахь байдал ажиглагдаж байна. Аль болох фантааз багатай, хүслээ хамаагүй шургуулаагүй бодит байхыг хичээлээ. Яг миний хүслээр бол арай өөр парламент бүрдэх учиртай юм. Гэхдээ яахав юм үнэнээрээ сайхан. За эхэлье. 

1-р тойрог. Архангай

Ж.Мөнхбат МАН

Д.Золжаргал АН

Ё. Баатарбилэг МАН

Мөнхбат намынхаа фоноор түрэх бол Золжаргал бас намынхаа даргын гарын хүний хувьд намынхаа фоноор түрнэ. Баатарбилэгт Архангайн сургууль соёлын насны залуус, тийм залуусын эцэг эх голдуу өгөх байх. Өөрөөр хэлбэл боловсролын сайдын местийн давуу байдлыг тэрээр ашиглаж 3-т багтсанаар Портуун гуай утаа савсуулан үлдэнэ. 

2-р тойрог. Баян-Өлгий

Т.Ауез ТБЭ (МАХН)

Х.Баделхан МАН

Д.Мурат АН

Хязгаар нутгаас төрсөн нисгэгчдийн удам 767 онгоцны дарга Т.Ауезыг сонгохгүй бол казах түмэн бүргэдээр ан хийхээ бараг больчихсон нь дээр болох байх. Баделхан, Мурат нар хуучны арангаараа гараад ирэх байх. Муратын асуудал нутгийн уламжлал зан заншлыг хөндөөгүйд тооцогдож замхрах бизээ. Ийнхүү казах түмэн төрийн дээвэрт үндэснийхээ төлөөлөлийг эв найртайгаар намчирхаж талцалгүйгээр тал бүрээс хуваан оруулна.

3-р тойрог. Баянхонгор

Г.Занданшатар МАН

Л.Элдэв-Очир МАН

Д.Ганбат АН

Үндсэн хууль шинэчилсэн хамаг том даргаа дахин сонгох нь гарцаагүй. Элдэв-Очир мөнгөөр зодож, Ганбат бидаанаараа брэнд хийсээр удаалах нь бат биз

4-р тойрог. Булган

Ж.Бат-Эрдэнэ МАН

Б.Гүнбилэг ХҮНЭ

Бат-Эрдэнийн эсрэг хийсэн хар пиар онцын нөлөө үүсгэхгүй замхрах бөгөөд түүний хөдөөгийн хөгжлийн төлөө үгийг илүү тоож сонголтоо хийх бх. Харин Анандбазар доозоо ихдүүлж байгаад урдуураа Гүнбилэг хэмээх Миеэгийн зөвлөхийг алдчих магадлал их байна. 

5-р тойрог.Говь-Алтай

О.Амгаланбаатар АН

Ш.Раднаасэд МАН

Говь-Алтайчуудад олон жил ганцхан сонголт тулгаж тэд арга буюу улаан сонголт хийж ирсэн байдаг. Энэ удаад саналаа тэд хуваан өгч хөх сонголт бас хийдэг хөх харчууд гэдгээ харуулах биз. Энх-Амгалангийн хувьд яамаа дайчилч яаж ч бярдаад энэ удаад мултрах нь бараг ойлгомжтой болчихлоо. Дарханы замыг нураасан хүнээр арай гэж барьсан замуудаа дахин нураалгах сонголт хийхгүй л лавтай

6-р тойрог. Дундговь, Говьсүмбэр

С.Батболд МАН

Г.Мөнхцэцэг МАН

Дундговьчууд энэ удаад Наранхүүгээс өөр баян ямар бхыг харахаар саналаа Сү-д өгнө. Говьсүмбэрчүүд хуучин сонголтоо бататгаж Мөнхцэцэг найрагчийг сонгох болов уу. Нийлбэрээрээ энэ 2 багаараа сонгогдсон анхны аймаг болох байх. АН Эрдэнэбүрэнг дэвшүүлээгүй шангаа эндээс хүртэж нэг баталгаатай суудлаа алдана.

7-р тойрог Дорнод

Ц. Сэргэлэн МАН

Бие даагч

Дорнод бол бие даагч гаргадагаараа бас ялгардаг зөрүүд аймаг. Буриад хүн бие даагчаар гарах байх. Хэнийг нь бол таах мэдээлэл дутуу байна. Энэ удаад 2 удаа сонгож гаргасан Болорчулуунаасаа тэд эргэх биз. Батчимэг маш хүчтэй үзэх ч ерөнхий дүнгээр дутаж магадгүй

8-р тойрог

Б.Дэлгэрсайхан МАН

Ц.Жадамбаа АН

Тэрбумтан Дэлгэрсайхан энд ногоон гэрлээр. Жадамбаа төмөр зам дагасан дагасан холбооны дэд бүтэц, ялангуяа шилэн кабель, СШАҮП ярьсаар сонгогдох магадлалаа их өсгөсөн байгаа. Ерөнхийлөгчийн ойр ойрхон айлчлал, тэнд болж байгаа төмөр замын ажлууд энэ 2 нэр дэвшигчид аль алинд нь оноо нэмнэ. 

9-р тойрог. Завхан

З.Нарантуяа АН

Ш.Сайхансамбуу ШИНЭ

АН засагладаг энэ аймагт Наратуяа гишүүний нэр хүнд өндөр хэвээр байгаа. Харин Цэрэнпунцаг гарьдийн ерөнхий фон сайн байгаа ч явган мөлхөө сурталчилгаа хийсэн Сайхансамбууд саналаасаа алдчих магадлал их байна. Сайхансамбуу нутгийнхандаа түрээсээ буулгана гэхэд л Нарантуулаас амьдрал нь олноороо хамаардаг нутгийнхны анхаарлыг татах байдал нь даруй 30 хувь нэмэгдэнэ. 

10-р тойрог. 

Б.Ганхөлөг АН

О.Алтангэрэл АН

Ч.Даваабаяр АН

Батхүү агсаны ууган хүү, чанга хуульч, хэвлэлийн магнатын энэ гурвал Өвөрхангайд АН багаараа ялсан анхны тохиолдол болох байх. МАН-с ард түмэн эргэх шалтгаан нь цөлжилт, ядуурал, амлалтын үл биелэлт. Отгонбаатар дарга бас муугүй амжилт үзүүлэх ч багийн тоглолтын хажууд бараагүй хаягдах байх.

11-р тойрог. Өмнөговь

Д.Бат-Эрдэнэ АН

Х.Мандахбаяр МАН

Өмнөговьчууд хөрөнгө харж сонголт хийдэггүй байсан цаг саяхан ч энэ корона хямрал тэднийг хөрөнгөлөг хүмүүс рүү өөрийн эрхгүй эргүүлэх нь ойлгомжтой

12-р тойрог. Сүхбаатар

Ж.Батсуурь АН

Н. Лутбаяр ТБЭ (МАХН)

Улаан сайдын ямааны пиар эсрэг реакци дуудаж МАН-с саналуудыг эргүүлэх байх. МАХН-ын буурийг сахиж үлдсэн Энхбаярын намд суудал нэмэх магадлал өндөр. Тэд Улааныг чухам энэ намаас сонгож гаргаж байсан удаатай. 

13-р тойрог. Сэлэнгэ

С.Баярцогт АН

Ж.Эрдэнэбат МАН

Өнөрболор МАН

Саналын хуудаснаас л хасчихдаггүй юм бол энэ аймгаас 2 хоригдол гишүүн гарах нь бараг баталгаатай. Д.Эрдэнэбат хуучин гишүүний рангаара бярдаж дэн дун 3-т орох шинж байгаа ч тариаланчдын эхнэрүүдийн дотны найз Өнөрболорт зайгаа тавих байх. Гэхдээ энэ тойргийн сонгогдсон 2 хоригдолын бүрэн эрх хүлээн зөвшөөрөгдөж суллагдах эсэх нь жагсаалтын 3,4,5-д хэн байгаагаас ихээхэн шалтгаалсан улс төрийн нүүдлээс хамаарна. 

14-р тойрог. Төв

Х.Тэмүүжин АН

Н.Энхболд МАН

А.Батсүх ШИНЭ

Төв аймагт жинхэнэ алаан болно. Тэмүүжин нэгээр асуудалгүй. Угаасаа тасраад алга болсон байгаа. Миеэ өөрийн хуурай дүү Тувааны ардаас түлхэж Амьдаагаа жийх боловч архаг парламентч мөчөөгөө өгөхгүй үзэлцсээр гараад ирнэ. Харин уяачдын галаас А. Сүхбатын ах А.Батсүх 3-р гараад ирэх магадлал өндөр. 

15-р тойрог.

Ч. Хүрэлбаатар МАН

Н.Цэрэнбат МАН

Б.Чойжилсүрэн МАН

Энэ аймагт Цэдэнбалын үлдээсэн өвийн хишгийг МАН дахин бүрэн хүртэж ялна. Жавхланг санхүүжүүлж нам дотроо байрлал булаалдах санаатай дуулдаж байгаа зарим нь жагсаалтаасаа өөрөө хасагдах шахах биз

16-р тойрог. Ховд

С.Бямбацогт МАН

Б.Пүрэвдорж АН

О.Батнасан МАН

Ховдчууд энэ удаа ч сонголтоо солихгүй л болов уу. Олон угсаатан ястны энэ аймаг ЖДҮ, 60тб гэдэг асуудлаас илүүтэйгээр өөрийн угсаатны төлөөлөлийг төрд хадгалах сонголтоо дахин баталгаажуулах байх гэж харж байна.

17-р тойрог. Хөвсгөл

Л.Энх-Амгалан МАН

Ц.Даваасүрэн МАН

Ч.Батцогт АН

Сүүлийн хэдэн сонгууль дараалж улаанаараа эргэсэн аймагт Үндсэн Хуулийг эх баригч Б.Чимид багшийн хүү Батцогтыг сонгож хөх нуурынхаа өнгийг оруулж ирэх нь бараг баталгаатай. Гэхдээ хөрөнгө, эрх мэдэл, сүлжээ бүхий 2 гишүүн хуучин байр суууриа хадгалсан хэвээр үлдэх байх. 

18-р тойрог. Хэнтий

Ж.Оюунбаатар АН

Э.Бат-Үүл АН

У.Хүрэлсүх МАН

Энэ тойрогт Хэнтийчүүд төр эргүүлнэ. Ялангуяа буриад сумд эрх баригчдад хэн нь ч өгөхгүй нь бараг тодорхой болсон. Бат-Үүл Нямтайширын замын гуанзны мөшгөлттэй уулзалтын мэдээ зовлон амссан буриад зонд ийм мэссэж болж очих байх. Оюунбаатар засаг дарга байсны хувьд сууриа сайн бэхжүүлсэн байсан байх бөгөөд энэ нэрээрээ Үүлийг чирээд гараад ирнэ. Харин жинхэнэ тэмцэл МАН дотор болох байх. Аварга саналаасаа даргадаа тоолуулж байж намын даргаа мултрахаас аварч сайдын суудал амлуулах болов уу.  

19-р тойрог. Дархан

Т.Ганболд Бие даагч

Б.Жавхлан МАН

Д.Энхтуяа АН

Тордайн Ганболд бусдаа бараагүй хаяж гарах нь ойлгомжтой. Төмөрлөгийн үйлдвэрийг босгож мянга мянган ажлын байр үүсгэж байсан легаси нь түүнд энэ боломжийг нээнэ. 

Дарханы замаас болоод Дарханчууд МАН-с санал нь эргэчих боловч ЗТЯ-ыхныг байнгын хорооны хурал дээр загнаж шаардаж байсан нь Б.Жавхлан гишүүнийг аварч түүний тэр шахалтыг үргэлжлүүлэхээр Дарханчууд дахин төрд илгээх байх. АН гишүүдээс залууст хамгийн их таалагдаж санал авах нь яалт ч үгүй Энхтуяа. 

20-р тойрог. Эрдэнэт (Орхон)

С.Ганбаатар ТБЭ (МАХН)

Н.Алтанхуяг бие даагч

Ц.Нямдорж МАН

Эрдэнэтийн тойрог улс төрийн Журасик Парк мөн. Эндээс улс төрийн хүнд жингийн динозаврууд ялгаран гарч ирнэ. Энэ удаад Баасанхүүд ирдэг христэд итгэгчдийн саналыг найз Ганбаатар нь хамснаар тэр мулт үсэрнэ. Харин баруун аймгуудаас нүүдэллэн суурьшсан иргэд НА, Нядо 2-тоо толгой дараалан өгсөнөөр тэд гарч ирж парламентад сонгогдсон рекордоо Нямдорж шинэчлэн тогтооно.

21-р тойрог. Дагуул хотууд

С.Амарсайхан МАН

Э.Эрдэнэжамъяан ТБЭ (МАХН)

Хотын дарга эрх мэдлээр алслагдсан дүүргүүдэд ялна. Харин Энхбаярын нүүрээр Эрдэнэжамъяан бархирсаар ороод ирж магадгүй. Баянсэлэнгийнх шиг аз таарсан түүнд шинэ парламентад Баасанхүүгийн гоншигнолыг орлох үүрэг ноогдоно.

22-р тойрог БЗД

П.Наранбаяр ХҮНЭ

Б.Энхбаяр МАН

Наранбаяр докторт бараг бүгд өгч энэ сонгуулийн хамгийн олон санал авсан рекордыг тогтоох байх. Энхбаяр хуульчийг Нядо-той хийх тэмцлийг нь дэмжиж олон хүн саналаа өгнө. АН-с Зи-д Таван толгойг үлдээсэн пиараар нэлээд санал нэлээн цугларах боловч Наранбаатарын тавьж байгаа Стратогийн дуулиан чангааснаар эцсийн мөчид Энхбаярт ялагдаж сугарна

23-р тойрог

Х.Булгантуяа МАН

Ж.Батзандан ШИНЭ

Ж.Баясгалан АН

Булгантуяаг залуус, эмэгтэйчүүд их дэмжих ба олон саналын рекордыг булаалдах болно. Ж.Батзандан тэмцэгчийн зангараг заан 2-р гарч ирнэ. Багаар нь сонгохгүй солонгоруулж сорчилж сонгох давалгаа түүнд их санал нэмнэ. Эмч Чинбүрэн, Баясгалан хоёроос Баясгаланд хүмүүс энэ удаад боломж олгоно. Чинбүрэн эмчийг дараагийн засагт ЭМ сайд болох нь замыг засахад энэ нь бараг дээр тул иргэд АН-н нэр дэвшигчийг дугуйлна. ХҮНЭ нэр дэвшигч Гантулгад санал их ирэх боловч намууд, попуупын хөлд чирэгдэж суудалгүй хоцорно.

24-р тойрог. СБД

Р.Амаржаргал АН

Д.Цогтбаатар МАН

Ц.Мөнх-Оргил МАН 

Хамгийн хуучинсаг, элитист энэ дүүргээс хамгийн хуучны сэхээтнүүдийг ялгаж сонгоцгооно. Энэ тойрогт дэлхийн том сургуулиудын нэрс хоорондоо тулалдана. Залууст анхны дайралтаар шууд туг барихыг 40К бага тойргийнхон энэ удаадаа зөвшөөрөхгүй. Маш том корпорацуудын бярын өмнө олон залуус жулдана. Л.Гантөмөр нэр дэвшсэн бол АН эндээс нэг суудал авах байсан нь гарцаагүй ч болох юм болоод л өнгөрнө.

25-р тойрог. ЧД

Ж.Сүхбаатар МАН

Ц.Баатархүү АН

Ч.Оюунчимэг МАН

Энэ ноорхой тойрогт МАН ерөнхийдөө давамгайлна. Сүхбаатар намаа өнгөлнө. АН-с нийслэлийн ажил ойрхон Баатархүү л гарах байх. Мөнхөөгийн Оюунчимэг гэр хороололын мөлхөө сурталчилгаагаараа гэрийн ажилтай хүмүүс, өндөр настнуудын саналаар ороод ирнэ. Хамгийн харамсалтай нь ХҮН намын дарга энэ удаад бас дахин мултарна.

26-р тойрог. БГД

Х.Ганхуяг МАН

С.Эрдэнэ АН

М.Нарантуяа бие даагч

Энэ тойрогт яаж ч магадгүй. Хууччуул бүгд унаж ч болно. Бүүр унаасай гэж бодоод байна. Өмнөх сонгуулиар Зи-г унагааж өгсөн Хассуурийн Ганхуяг энэ удаад санасандаа хүрэх магадлал өндөр. Нара санамсаргүй хавчуулагдаад ороод ирэх боломж бас байна. Түүнийг Одонтуягаас илүүд үзэх эсэх залуусын хандлага л шийднэ. Эрдэнэ унангаа алдаад Одонтуяагийнхаа саналыг өөртөө тоолуулж байж тэнцэх байх. 

27-р тойрог. СХД

Б.Жаргалмаа МАН

Б.Тулга ТБЭ (МАХН)

Энэ ядуу тойрогт мөнгөөр үерлэж нэгэн бөх дахин хуралд орохыг оролдоно. Мөнгийг хянаж чадвал энэ тойргоос Нямбаатар биш харин Жаргалмаа гарч ирнэ. Христэд итгэгчид олонтой энэ тойргоос эмзэг бүлгийн олон хүн Есусийн телевизийн хөтлөгч аниагаа сонгоно. Мөн дахиад л Энхбаярын ширэн нүүрээр МАХН НБД Тулга сонгогдох магадлал өндөр харагдаж байна. Попрол тэнд амь бөхтэй. 

28-р тойрог СХД
Д.Сумъяабазар МАН
Н.Учрал МАН
П.Анужин МАН
МАН-ы энэ бригад хоорондоо маш эвтэйгээр явсаар нийслэлийн дүүрэгт багаараа ялсан цорын ганц дүүрэг болно. Хүмүүс Магнай нарт итгэхгүй. Сумъяагийн харизма, Учралын боловсролын боломжийн урхи, Анужингийн сошл нөлөөлөл энэ багийг бүрэн бүрэлтхүүнээр нь гаргаад ирэх байх

29-р тойрог. Хан Уул

Н.Номтойбаяр бие даагч

Ц. Цолмон бие даагч

Ц.Сарангэрэл МАН

Жинхэнэ үхлийн тойрог. Олон сайхан нэр дэвшигч түүний дотор миний дэмжиж буй 3 нэр дэвшигч бүгд мултарч харагдана. Энд намаас нэр дэвшигчид харилцан нэгнээ чангаалцаад дундаас нь 2 бие даагч гарна. Цолмонгийн ард Миеэ багаараа ажиллах бол Номтойбаярыг хөрөнгөлөг дүүргийнхэн, хөндөлддөг залуус бараг бүгд дэмжинэ. 30К дэмжигчийн гарын үсэг цуглуулсан түүнийг гүйцэх хүн байтугай адгуус гарахгүй. Харин Сарангэрэл сайд коронагийн ачаар гэр хороололын дүүргүүдэд хамгийн олон санал аваад сүүлдээд ч хамаагүй гараад ирэх байх.  

Ингээд нийлбэр дүнгээр МАН 37, АН 21, Энхбаярын эвсэл 5, ХҮНЭ 2, ШИНЭ 3, Бие даагч 6 самуурай гарч ирнэ.

Өөрийнхнөөсөө ч бэмбэгнэх эмзэг засаг байгуулах уу, АН-тай дахин нэг удаа эвсэж олонхийн засаг байгуулан тогтвортой ажиллах уу гэдгээ МАН шийдэх ёстой болно. 

За зарим нь цус харвачихав. Энэ бол зүгээр л миний пантааз шүү. 

ЦЭНГЭГ ПАРЛАМЕНТ

Хөвсгөл нуур яагаад цэнгэг устай байдаг вэ? Түүнд 100 жижиг гол цутгаж нэг том гол гарч явдаг. Өөрөөр хэлбэл усны сэлгээ байнга явагдаж байдаг. Цэнгэг нуурын гүнд юу болж байгааг энгийн нүдээр та харж болно.

Усаа сэргэдэггүй нуурууд давстай бохир болж эхэлдэг. Тийм тогтоол ус руу шинэ урсгал нэмэгдвэл үсрээд л давстай нуур болно. Харин ямар ч урсгал нэмэгддэггүй тогтоол ус цагийн эрхээр хатаж ширгэх, эсвэл намаг болон муухай үнэр үнэртүүлж эхэлддэг. Ийм тогтоолын ус нь саарал учир гүнд нь юу болж байгаа нь харагддаггүй шилэн биш байдаг. Өнөөгийн Монголын төр яг ийм байна. 

Та өнөө маргаашгүй сонголтоо хийнэ. Давстай бохир нуур, өмхий намаг шахуу болсон УИХ-аа шинэчлэн тэнд шинэ булаг горхи нэмж нийлүүлэн өмнө нь байсан бохир усыг бөөнд нь багаар нь хөөж гаргах эсэх таны гарт, үзэгний чинь үзүүрт хүрч ирээд байна.

Тиймээ бид МАН-г багаар нь дэмжсэн. Энэ бол 2016 оны явдал. Тэднийг дэмжсэн шалтгаан нь ч бас өөр. Тэд сайндаа биш бид АН-д хариуцлага тооцох гэж ард түмэн МАН-г дэмжсэн. Дэмжих дэмжихдээ тэдэнд Үндсэн Хуулийг өөрчлөх эрх олгож дэмжсэн.

Гэвч тэд итгэл даалгүй даварсан. Сөрөг хүчин нь тэдэнд дагаар орж далдагнасан. Ингээд эх захгүй тэнэглэл эхэлсэн. Төрөөр нэг тэнэгүүд дүүрсэн. Авилга, шударга бус явдал, тэгш бус үндэсний соёл болж цэцэглэсэн.

УИХ бохир нуур, төрийн алба намаг шалбааг болсон.

Хийсэн бохир заваан, тэнэг мулгуу зүйлсийг нь энд тоочвол уншиж дуусгахын аргагүй сэжгийн их зүйл болох тул нуршихаа болилоо. Уншигч та өөрөө баргийг нь мэдэж байгаа биз. 

Мэдээж ганц нэгээр тогтохгүй сайн зүйл бас байна байна. 

Үндсэн Хуулийг багагүй цэгцэлж парламентын засаглалаа бэхжүүлсэн. Тоталитар хоёр хөршийн дунд хавчигдсан улсдаа парламентын ардчилсан засаглалаа хүчирхэгжүүлэх өөрчлөлтийн энэ түүхэн боломжоо ашиглан хийж чадсан Занданшатар даргын асуудлын эв дүйг олж чадсан зүтгэл, Лүндээжанцангаар ахлуулсан ажлын хэсгийн гишүүдэд баяр хүргэх ёстой юм. 

Утаан хөшгийг анх удаа ярж өвлийн нар харуулсаныг бид үнэлэх ёстой. Гэхдээ намын ид шидээр ингэсэн гэх хэрэггүй. Яг үнэндээ бол олон хувилбартай туршилтуудын өмнөх бүх хувилбаруудыг монголчууд арьс махан дээрээ амсан гүйцээж дуусгаад сүүлчийн ганц туршилт нь амжилт олсон шахуу аз юм. Таны өдөр тутмын хэрэглээ болох гэрлийн чийдэнг зохиосон Томас Эдисон ч 1000 удаа туршиж байж энэ чийдэнгийн шийдэлд очсон байдаг юм. Тэхлээр МАН-ы утааны шийдлийг инженерийн туршилт гэдэг зүйл мэддэг хэн ч гайхамшиг бишийг нь ойлгоно. Тэнд тусгай цавуулаг бодис шахмал түлшинд хольсоноор шаталт үүсэх үед түүхий нүүрсний шаталтаас дэгдэж байсан үнс яндангаар сорогдож агаарт цацагдах нь багассан механизм л ажиллаж байгаа хэрэг. Дээр нь илчлэг ихтэй нүүрсийг Дундговийн замаа бүтэн пиздец болтол нь эвдэн зөөж байж түлшний хэрэглээг бууруулж чадсан байна. Хүрэлсүхийн мэдрэмж нь зөв таарч энэ удаагийн туршилт үр дүн авчирсаныг хэлэх нь зүйтэй.

Хамгийн сүүлчийнх нь Корона. Цар тахлын үеийн ажиллагаа бол цэвэр айдас хүйдэс дээр суурилсан, сошл медиагийн шуугиан дагасан мэнэжмент байлаа. Муу хүний заяа завагт гэгчээр Монголын цагаан сар энэ жил хятадтай давхцаагүй нь ёстой нөгөө “халхын заяа ихээ” гэдэг хэлц үгийг дахин нотолсон хэрэг явдал болов.

Сошл шуугианы шахалтаар 1 сарын 27нд сургууль цэцэрлэгийг хаасан шийдвэртэйгээ цуг гадаадад байгаа монголчуудыг нутаг буцахыг сануулж, монголд байгаа хүмүүсийг гадаад аялахыг хориглож эхэлсэн бол үнэхээр профессионал шийдвэр болох байлаа. Гэвч тийм юм болсонгүй. Дотроо хамаг юмаа хаачихдаад л гаднах урсгалаа хэвээр байлгаад байв. Бараг цагаан сар өнгөртөл Азийн орнууд руу тогтмол нислэг хийсээр байсан билээ. Европын тогтмол нислэгийн сүүлчийнх нь 3 сарын дундуур зогссон байдаг. Хэрэв ийм анхааруулга гаргаж амжсан бол олон монгол хүн гадаадад тээнэгэлзэн удаж халдвар тээн ирэх нөхцөл үүсэхгүй байсан биз. Тэд шуурхай хөдөлж өөрийн тогтмол нислэгүүдэд амжаад суучих боломж бүтэн сар хагас байлаа. Гэвч болох юм болдогоороо болоод өнгөрсөн. Яадаг ч байсан энэ засгийн газрын айдсын мэнэжментийн ачаар Монгол улс цар тахалд нэрвэгдээгүй сүүлчийн арал болон үлдэж байгаад талархах ёстой. Эмч, эмнэлэгийн ажилтнууд; нисгэгч, нислэгийн үйлчилгээний ажилтнууд бол үнэхээр энэ цагийн баатрууд мөн. 

Ингээд бүх позитив амжилт нь дууслаа. 

Тусгай нислэгүүд гарган иргэдээ татаж эхэлсэн боловч намчид маань түүнээ өөрсдөө харлуулахаа ч бас мартсангүй. Хүүхэд хөгшдийн урдуур Хү хамтлаг дайран орж ирлээ. Өөрөөр хэлбэл жирийн иргэдийн боломжийг булаасан ЖДҮ-гийн зарчмаас тэд гажсангүй. Тэгш бусад эгдүүцсэн олон тив дэлхийд Монголоо таниулсан алдартнуудыг ч нулимах шалтгаан ингэж үүслээ. 

Хямралын үед манай улсад Америкийн элчийн сайдын хандивласантай тэнцэх их мөнгөөр хямд болхи усан оргилуур хийж тансаглав. Асар болхи бохир ажиллагаатай түүнээ миалсан шүүлжилсэн бүхэнтэй ардын намын хотын мээр үзэлцэхээ бараг зарлав. Харин би энэ оргилуур хийсэн явдлыг арай өөдрөгөөр харж байна. МАН-г багаар нь сонговол мөнгө хөрөнгийг ингэж дэмий үрэхээ үзүүлсэн аштай явдал энэ байв. Та сонголтоо хийхдээ хөрөнгөөр зодож, үрэлгэн, үр өгөөжгүй, зардал ихтэй сонгуульдаж байгаа нөхдийг аниж хаяад хямд зардлаас зөв үр дүнтэй өөрийгөө таниулж байгаа шинэ хүмүүсийг сонгох ёстой энэ усан оргилуур бэлхэнээ ойлгуулж өглөө. Браво хотын даргаа

Төгсгөлд нь Дарханы замын талаар хэдэн үг хэлэхээс өөр арга алга. Багаараа ялсан хэт олондоо эрдэж “намайг хэн хэлж, нохойг хэн саах вэ” хэмээн бардаж бярдаж байдаг Б.Энх-Амгалан сайдын нүгэл энэ ба хойд насандаа ч дундрахгүй их болсоны баталгаа нь энэ зам. Хэдэн амь, хичнэээн хөрөнгө энэ замд үрэгдсэнийг хэлэх ч юм биш. 

Би Говь-Алтайнхныг маш сайн мэднэ. Ажилсаг, шулуун, зүтгэл сэтгэлтэй тийм ард түмэн. Би өөрөө хүргэн нь. Хадам маань Говь-Алтай, Хөвсгөлд аймгийн дарга олон жил хийсэн Цээл сумын И.Гүлхүү хэмээх сайхан хөгшин бий. Хариуцсан аймгуудаа хамгийн сүүлийн байрнаас эхэнд нь оруулдаг мэнэжментийг тэр хийж чаддаг байв. Хөвсгөлд ирээд тэрээр хамгийн бэрх 5 давааны замыг тэр маш сайхан зассан билээ. Сонгуульд гүйж байгаа харчуудаас ч илүү харлаж хүрэнтсэн хөдөө ажлын хүн явдаг байсныг нь би сайн санаж байна. Өнөөдөр ч энэ тухай Хөвсгөл нутгийнхан ам дамжин ярцгаадаг билээ. Ийм ажлын амжилтыг өнөөдөр гаргасан бол бэлхэнээ баатар байх байлаа. Говь-Алтайнханд ажил хариуцуулахад ард нь хялбархан, зөв, эв дүйтэй аргаар гардагийг би Навигацын төслийг хэрэгжүүлж тэнгэрээсээ олох Монголын орлогыг өсгөж чадсан Дарви сумын М.Дагва, Хөх морьт сумын Г.Даваа нарын эрчүүдээс бас харсан. Мөн Гачуурт компанийн Л.Чинбат ч эхэлснээ дуусгадаг хөх харчуудын тоонд зүй ёсоор орно. Гэтэл Б.Энх-Амгалан сайдын үед манай салбарт Мишээлийн уулзварт гэрлэн дохио тавигдсанаас өөр наалдацтай ажил нэмэгдсэнгүй. Түүний өнөөдөр шоудаж яваа ГовьАлтайн зам бол аль өмнө нь төлөвлөгдөж зохион байгуулагдсан ажил билээ. Тэрээр салбараа ховоор удирдан мэргэжлийн хүмүүсийг намчдаар шахан холдуулах ажлыг эрчимтэй хийсэн билээ. Говь-Алтайчуудын нэрийг баастан эхэлснээ дуусгалгүй эрх мэдэл гуйж яваа тэр хүнийг яахаа Алтайчууд өөрсдөө шийдэх бизээ. 

Та бүхний сонголт мэргэн, төр маань цэнгэг тунгалаг байг. Төр тунгалаг байхын үндэс нь байнгын шинэчлэл шүү. Төрөө шинэчлэх сонголт хийцгээе